ISBN
ISBN ဟွံသေင်မ္ဂး International Standard Book Number (ဂၞန်စၟတ်သမ္တီ လိက်အုပ် အလုံဂၠးကဝ်) ဟီုဂှ် ဒှ် မဂၞန် စၟတ်သမ္တီ ဗွဲမတန်ကြန် မစကာ သွက်ဂွံ ပါ်ခြာ ကေုာံ စၟတ်သမ္တီ လိက်အုပ်ဂမၠိုင် ဗွဲမလောဲသွာ ပ္ဍဲကဵု လောကပရေင်ပ္တိတ်လိက် ကေုာံ တိုက်ဗှ်လိက် အလုံဂၠးကဝ်ရ။ ဇၟာပ်ဇၟာပ် လိက်အုပ် မပ္တိတ်လလောင်တြးလဝ် နကဵု ဗီုပြင် မတၞဟ်ခြာ (ဥပမာ - လိက်အုပ်ခိုင်င် (Hardcover)၊ လိက်အုပ်ဓမ္မတာ (Paperback)၊ ကေုာံ လိက်အဳဘုတ် (E-book)) တအ်ဂှ် နွံကဵု မဂၞန် ISBN မတၞဟ်ခြာလဝ် ရေင်သကအ်ရ။ သၞောတ် ISBN ဏအ်ဂှ် ခၞံဗဒှ်လဝ် နူကဵု သၞာံ ၁၉၇၀ တုဲ လၟုဟ်မ္ဂး ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု မဂၞန် (၁၃) မ ရ။ လိက်ပရေင်ဏအ်ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပရူ ဝင်၊ လဒက်ပတန်၊ နဲကဲတွက်၊ ကေုာံ ပရေင်စကာ ISBN ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။
 ဗီုပြင် ဗါကုဒ် (Barcode) သွက် ဂၞန် ISBN-13 | |
| ပွံက် အဓိပ္ပါယ် | မဂၞန်စၟတ်သမ္တီ သွက် လိက်အုပ် အလုံဂၠးကဝ် |
|---|---|
| စၟတ်သမ္တီ စံညိင် | ISO 2108 |
| ညးခၞံဗဒှ် ကိုပ်ကၠာ | Gordon Foster (သၞာံ ၁၉၆၅ - SBN) |
| သၞာံ မစပ္တိတ် | ၁၉၇၀ (ISBN-10) |
| ပြံင်လှာဲ စကာ ISBN-13 | ၁ ဇာန်နဝါရဳ ၂၀၀၇ |
| ဂကောံအုပ်ဓုပ် အဓိက | International ISBN Agency |
| လဒက်ပတန် | ၅ သ္ကုတ် (Prefix, Group, Registrant, Publication, Check digit) |
၁။ နိဒါန် (Introduction)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပ္ဍဲကဵု လောက ပရေင်သွံရာန် လိက်အုပ် ကေုာံ တိုက်ဗှ်လိက် (Libraries) တအ်မ္ဂး၊ လိက်အုပ် မဂၠိုင်ကဵု ပြကိုဋ်တအ်ဂှ် ညံင်ဟွံဂွံ ထုဲကြာန် ရေင်သကအ်ဂှ် ဒှ်အရာ ကိစ္စဇၞော်လောန်ရ。 ယဝ်ရ ဂၠာဲဆ လိက်က္ဍိုပ် (Title) ဟွံသေင်မ္ဂး ယၟုအစာချူလိက် (Author) ဓဝ်မ္ဂး တုပ်ဒၟံင် ရေင်သကအ် နွံမာန်ရ။ သွက်ဂွံ သှ်ပသောင် ပြသၞာဏအ်တုဲ ဂကောံစံညိင် ဂၠးကဝ် (ISO) တအ် ခုတ်ဗဒှ်လဝ် ISBN ရ။ ISBN မွဲမ္ဂး ဍေဟ် စၞောန်ထ္ၜးကဵု လိက်အုပ်မွဲအုပ်၊ ညးမပ္တိတ်လိက်မွဲတၠ၊ ကေုာံ ဒေသ ဟွံသေင်မ္ဂး ဘာသာမအရေဝ် မွဲ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။ ဍေဟ်ဂှ် တုပ်ညံင်ရဴ မဂၞန် မှတ်ပုံတင် သွက် လိက်အုပ်တအ် ကီုရ[၁]။
၂။ ဝင် ကေုာံ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် (History and Development)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဝင် ဂၞန်စၟတ်သမ္တီ လိက်အုပ်ဂှ် စတမ်ကၠုင် နူကဵု သၞာံ ၁၉၆၅ ကာလ ပါမောက္ခ အင်္ဂလာန် ဂေါဒေန် ဖေါသတာ (Gordon Foster) မခၞံဗဒှ် သၞောတ် SBN (Standard Book Numbering) မနွံ ၉-မ သွက် ကမ္မဏဳသွံလိက် WHSmith ရ[၂]။ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၀ ဂှ် ဂကောံ ISO (International Organization for Standardization) တအ် ထပ်ဗပေင်စုတ် မဂၞန် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ ဍုင်တုဲ ပ္တိတ်လလောင်တြး နဒဒှ် ISBN-10 (ဂၞန် ၁၀-မ) သၟဝ် စံညိင် ISO 2108 ရ။ လက္ကရဴဏအ် ဟိုတ်နူ လိက်အုပ် ပ္တိတ်ဂၠိုင်ကၠုင်လောန်တုဲ မဂၞန် ၁၀-မ ဂှ် ဟွံရုံဂပ်တုဲ ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၁ ဇာန်နဝါရဳ သၞာံ ၂၀၀၇ ဂှ် ပြံင်လှာဲစကာကၠုင် သၞောတ် ISBN-13 မနွံ ဂၞန် ၁၃-မ စဵုကဵု အခိင်လၟုဟ်ရ[၃]။
၃။ လဒက်ပတန် ဂၞန် ISBN-13 (Structure of an ISBN-13)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]လၟုဟ်မ္ဂး ဂၞန် ISBN သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု မဂၞန် ၁၃ မ တုဲ ပါ်လဝ် ၅ သ္ကုတ် နကဵု ဍံက် (Hyphen) ရ။ ဥပမာ - `978-3-16-148410-0` မ္ဂး-
၁။ က္ဍိုပ် (Prefix Element): မဂၞန် ၃ မ။ ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် စကာ `978` ဟွံသေင်မ္ဂး `979` ရ (ဍေဟ်ဂှ် ဒှ် စၟတ်သမ္တီ သွက် လိက်အုပ် ပ္ဍဲ သၞောတ် EAN)။
၂။ ဂကောံစၟတ်သမ္တီ (Registration Group Element): စၞောန်ထ္ၜးကဵု ဍုင်၊ ဒေသ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဘာသာမအရေဝ်။ ဥပမာ `0` ကဵု `1` ဂှ် သွက် ဘာသာအင်္ဂလိက်၊ `3` ဂှ် သွက် ဘာသာဂျာမာန်။
၃။ ညးမပ္တိတ်လိက် (Registrant Element): မဂၞန် စၟတ်သမ္တီ သွက် တိုက်ပ္တိတ်လိက် (Publisher) မွဲမွဲ။ ယဝ်ရ တိုက်ပ္တိတ်လိက်ဂှ် ဇၞော်မ္ဂး မဂၞန်ဏအ် ဂၠေအ်ရ။
၄။ မဂၞန် လိက်အုပ် (Publication Element): စၟတ်သမ္တီ သွက် လိက်က္ဍိုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဗီုပြင် မပ္တိတ် (ဥပမာ Hardcover, PDF) ရ။
၅။ ဂၞန်စၟတ် (Check Digit): မဂၞန် လက္ကရဴအိုတ် မွဲမ သွက်ဂွံ စၟတ်ရံင် ဒဒှ်ရ ဂၞန် မဂၠိုင်ကဵု မ ကိုပ်ကၠာတအ်ဂှ် ဍာံ/ဟွံဍာံ (တွက်လဝ် နကဵု သင်္ချာ) ရ[၄]။
၄။ သၞောတ် ဂၞန် ၁၀-မ ကဵု ၁၃-မ (10-digit vs 13-digit Systems)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ကိုပ်ကၠာ သၞာံ ၂၀၀၇ ဂှ် စကာကၠုင် ISBN-10 ရ။ ဍေဟ်တအ် ဟွံမဲ ကဵု က္ဍိုပ် `978` တုဲ ပါ်လဝ် ၄ သ္ကုတ်ဟေင်ရ။
- ISBN-10: `0-306-40615-2`
- ISBN-13: `978-0-306-40615-7`
သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ နူ ၁၀ မ ကဵု ၁၃ မ ဂှ် လောဲသွာလောန်ရ။ ဆထပ်စုတ် `978` ပ္ဍဲဂတတုဲ ကလေင်တွက် ဂၞန်စၟတ် (Check digit) လက္ကရဴအိုတ်ဂှ်မ္ဂး ကလိဂွံ ISBN-13 မာန်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ISBN-10 တအ်ဂှ် ဟွံပ္တိတ်ယျကီုလေဝ်၊ လိက်တြေံတအ်ဂှ် ဆက်စကာဒၟံင် ၜါဗီု သီုဖအိုတ်ရ[၅]။
၅။ နဲကဲ တွက် ဂၞန်စၟတ် (Calculation of the Check Digit)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ဂၞန်စၟတ် (Check digit) ဂှ် ဒှ် နဲကဲ သင်္ချာ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပရေင်ဗၠေတ်ယောင် ကာလ တက်စုတ် မဂၞန် ပ္ဍဲကောန်ပျူတာရ။
- သွက် ISBN-10 (Modulo 11): တွက်လဝ် နကဵု သၞောတ် Modulo 11 ရ။ ဂၞန်စၟတ်ဂှ် ဒှ်မာန် နူ 0 စဵုကဵု 9 ကေုာံ `X` (X ဂှ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် 10 ပ္ဍဲ လပ်တေန်) ရ။
- သွက် ISBN-13 (Modulo 10): တွက်လဝ် နကဵု သၞောတ် Modulo 10 ရ။ ဂၞန် မွဲမ ကဵု မွဲမ တအ်ဂှ် ပံင်စုတ်လဝ် နကဵု ပရေင်ပၟဝ် 1 ကဵု 3 ပြံက်ပြေက် ရေင်သကအ်ရ။ ဥပမာ - ဂၞန်ပထမ x 1 + ဂၞန်ဒုတိယ x 3 + ဂၞန်တတိယ x 1 ... စဵုကဵု အိုတ်တုဲ တွက်ရံင် နကဵု Modulo 10 မ္ဂး ကလိဂွံ ဂၞန်စၟတ်ရ[၆]။
၆။ ပရေင်ပ္တိတ် ကေုာံ ဂကောံအုပ်ဓုပ် (Issuance and Administration)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ISBN တအ်ဂှ် အုပ်ဓုပ်လဝ် နကဵု International ISBN Agency မနွံ ဒတန် ပ္ဍဲ လာန်ဒါန် (London) ရ။ ဆဂး ညးတအ် ဟွံပ္တိတ်ကဵု ညးချူလိက် ဟွံသေင်မ္ဂး တိုက်ပ္တိတ်လိက် တအ် တိုက်ရိုက်ရ။ ညးတအ် ကဵုလဝ် အခေါင် ကု အေဂျေန်သဳ ဆေင်စပ်ကဵု ဍုင် (National ISBN Agencies) မနွံ ၜိုတ် ၁၅၀ ဍုင် ပြင်င်ရ။ ဥပမာ - ပ္ဍဲ အမေရိကာန် မ္ဂး ဂကောံ Bowker ဒှ်ညးပ္တိတ်ကဵုရ။ ပ္ဍဲဍုင်မြန်မာမ္ဂး ရုင်စာပေဗိမာန် (Sarpay Beikman) မနွံသၟဝ် ဌာနဝန်ဇၞော် ပရေင်လလောင်ပရိုင် တအ် ဒှ်ညးအုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပ္တိတ်ကဵု ISBN သွက် လိက်အုပ် မပ္တိတ် ပ္ဍဲဍုင်မြန်မာ သီုဖအိုတ်ရ[၇]။
၇။ လွပ် ကေုာံ အကျိုးဂုဏ်ဂမၠိုင် (Applications and Benefits)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ISBN ဂှ် နွံကဵု အကျိုးဂုဏ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု လောကနာနာ-
- သွက် ပရေင်သွံရာန်: ကာလ သွံရာန် လိက် ပ္ဍဲကဵု ဘာကုတ် (Barcode scanner) မ္ဂး လောဲသွာလောန်ရ။
- သွက် တိုက်ဗှ်လိက် (Libraries): သွက်ဂွံ စုတ်စရင် (Cataloging) လိက်အုပ် ကေုာံ ဂၠာဲလိက် ပ္ဍဲ စရင် MARC 21 လောဲသွာ။
- သွက် ညးချူလိက် ကဵု တိုက်ပ္တိတ်လိက်: လိက်အုပ်ဇကု ဂွံစိုပ် အလုံဂၠးကဝ်တုဲ ပ္ဍဲ Amazon ကေုာံ Goodreads တအ်လေဝ် ဂၠာဲဆဵု လောဲသွာရ။
- ပရေင်နိဿဲ: ကာလ ချူ လိက်သုတေသနမ္ဂး နိဿဲကဵု ISBN ဂှ် ကဵု ညးဗှ်တအ် ဂၠာဲဆဵု လိက်အုပ် ဇေတ်တ်မာန်ရ[၈]။
၈။ ပွမပတောအ်ၜတ် ကု သင်္ကေတ တၞဟ်ဂမၠိုင် (Comparison with other Identifiers)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]| သင်္ကေတ | ပွံက် အဓိပ္ပါယ် | လွပ် အဓိက ကေုာံ အရာမစၟတ်သမ္တီ |
|---|---|---|
| ISBN | International Standard Book Number | သွက် လိက်အုပ် (Books, Monograph) မပ္တိတ် မွဲဝါဓဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကၞပ်မွဲမွဲ။ |
| ISSN | International Standard Serial Number | သွက် လိက်ဂျာနေဝ် ကေုာံ မဂ္ဂဇြေန် (Serials) မပ္တိတ်ဒၟံင် လၟိုန်ကာလ (ဥပမာ မွဲဂိတု မွဲဝါ)။ |
| DOI | Digital Object Identifier | သွက် လိက်ပရေင် ပရေင်ပညာ (Academic articles)၊ အရာဒဳဂျဳတယ်၊ ကေုာံ ဒေတာ။ |
| Bibcode | Astrophysics Data System Code | သွက် လိက်သုတေသန ပ္ဍဲကဵု ဘာသာရပ် နက္ခတ္တဗေဒ ကေုာံ ရူပဗေဒ။ |
| ISMN | International Standard Music Number | သွက် ဒွက် ကေုာံ လိက်အခိုက်ဒွက် (Printed music)။ |
၉။ ပြသၞာ ကေုာံ အရာမဒးသတိဂမၠိုင် (Challenges and Limitations)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ပရူ ဗီုလဵု ဂၞန် ISBN ကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲ YouTube
ၜိုန်ရ ISBN ဂှ် ခိုဟ်ကီုလေဝ်၊ ပြသၞာလ္ၚဵု နွံဒၟံင်ကီုရ။
၁။ င္ၚုဟ်မး: ပ္ဍဲကဵု ဍုင်လ္ၚဵုတအ်မ္ဂး သွက်ဂွံ အာတ် ISBN မွဲမဂှ် ဒးကဵု သြန် င္ၚုဟ်က္ဍင်ရ (ဥပမာ ပ္ဍဲ အမေရိကာန် မ္ဂး မွဲမ ၜိုတ် $125)။ ဏအ်ဂှ် ဒှ် အခက်အခုဲ သွက် ညးမပ္တိတ်လိက် နကဵုအလဵုဇကု (Self-publishers) တအ်ရ။
၂။ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗီုပြင်: လိက်အုပ် မွဲအုပ်ဓဝ် ယဝ်ရ ပ္တိတ် နကဵု PDF မွဲဗီု၊ EPUB မွဲဗီု၊ ကေုာံ လိက်အုပ်ဓမ္မတာ မွဲဗီုမ္ဂး သ္ဒးအာတ် ISBN ၃ မ တၞဟ်ခြာရ။ ဏအ်ဂှ် ဖန်ကဵု ညံင်ဂွံ ယှုက်ယှောအ် မာန်ရ။
၃။ ဟွံမဲကဵု ဒၞာဲဒတန် (No location data): ဍေဟ် ဟွံတုပ် ကဵု DOI တုဲ ဍေဟ် ဟွံစၞောန်ထ္ၜးကဵု ဒၞာဲ URL ပ္ဍဲ အေန်တာနေတ် မချိုတ်ပၠိုတ်ရ[၉]။
၁၀။ တင်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကေုာံ အနာဂတ် (Conclusion and Future)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]ISBN ဂှ် ဒှ် သၞောတ်ဝ် ကြောမ်ဇုတ် သွက် လောကပရေင်ပ္တိတ်လိက် လက္ကရဴ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ တုဲ၊ စဵုကဵု ခေတ် ဒဳဂျဳတယ် လၟုဟ်လေဝ် ဍေဟ် ဆက်လက် ကိစ္စဇၞော်ဒၟံင်ဏီရ။ ပ္ဍဲအနာဂတ်မ္ဂး ယဝ်ရ လိက်အဳဘုတ် (E-books) ကေုာံ လိက်ရမ္သာင် (Audiobooks) တအ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် ဂၠိုင်တိုန်မ္ဂး သၞောတ် ISBN ဏအ် လေဝ် သ္ဒးဇၞော်မောဝ် ပလေဝ်ပလေတ် ဗီုပြင် ညံင်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကု ပရေင်လွပ် ဒဳဂျဳတယ် ဂမၠိုင်ရ။ ဆဂး အလုံမွဲ ဂၠးကဝ် ဒုင်တဲလဝ်တုဲတုဲတုဲ ISBN ဂှ် ဆက်တန်တဴအာ နဒဒှ် မဂၞန် စၟတ်သမ္တီ လိက်အုပ် အဓိကအိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် လၟိုန်ကာလရ[၁၀]။
နိဿဲဂမၠိုင် (References)
[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]- ↑ What is an ISBN?. International ISBN Agency. Archived from the original on 2016-10-13။ Retrieved on 2026-06-23။
- ↑ Foster, G. (1966). "Standard Numbering in the Book Trade". The Bookseller: 2024–2026.
- ↑ Bradley, P. (2008). The Advanced Internet Searcher's Handbook. Facet Publishing. ISBN 978-1856046022။
- ↑ Anatomy of a 13-digit ISBN. International ISBN Agency.
- ↑ Rosen, J. (2005). "The ISBN-13 transition". Publishers Weekly 252 (15): 24–26.
- ↑ ISBN Check Digit Calculator. Bowker.
- ↑ Gillespie, T. (2021). Publishing and the Book Trade. Routledge. ISBN 978-0367468164။
- ↑ Kasdorf, W. (2003). "The Columbia Guide to Digital Publishing": 440–445. Columbia University Press.
- ↑ Squires, C. (2007). "Marketing Literature: The Making of Contemporary Writing in Britain". Palgrave Macmillan.
- ↑ The Future of the ISBN. International Organization for Standardization (ISO).
