close
Przejdź do zawartości

Hymn Polski

Przejrzana
Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Mazurek Dąbrowskiego
Ilustracja
Tekst muzyczny Mazurka Dąbrowskiego dla fortepianu.
Państwo

 Polska

Tytuł alternatywny

Pieśń Legionów Polskich we Włoszech

Tekst

Józef Wybicki, 1797

Muzyka

nieznany

Lata obowiązywania

od 1927 roku

melodia hymnu
Teksty w Wikiźródłach
Gen. Jan Henryk Dąbrowski na czele Legionów Polskich we Włoszech

Mazurek Dąbrowskiego (posłuchaj muzyki hymnuⓘ) – polska pieśń patriotyczna z 1797 roku, od 26 lutego 1927[1] oficjalny hymn państwowy Rzeczypospolitej Polskiej.

Historia hymnu

Prolog

W kwietniu 1796 roku Napoleon Bonaparte rozpoczął swoją pierwszą kampanię włoską, która ugruntowała jego sławę jako wodza i polityka[2]. W tamtym czasie Polska znajdowała się już pod zaborami, a ponieważ Francja była przeciwnikiem państw zaborczych – Prus, Austrii i później także Rosji – wielu polskich emigrantów, którzy nie pogodzili się z upadkiem powstania, szukało możliwości dalszej walki[2]. Naturalnym wyborem było wsparcie Napoleona w nadziei, że jego zwycięstwa przyczynią się do odzyskania niepodległości Polski[2]. W takich okolicznościach doszło do podpisania układu 9 stycznia 1797 roku przez generała Jana Henryka Dąbrowskiego o utworzeniu Legionów Polskich we Włoszech[2].

Utwór ten, znany dziś jako Mazurek Dąbrowskiego, początkowo był jedną z wielu pieśni patriotyczno-wojskowych, jednak szybko zdobył niezwykłą popularność nie tylko wśród legionistów, ale także w kraju. Entuzjastyczne przyjęcie tej kompozycji wynikało z jej głębokiego przesłania – zawierała w sobie ideę walki o niepodległość jako świętego i niezbywalnego prawa narodu do wolności i suwerenności.

Powstanie Mazurka

W czasie organizacji tych oddziałów, w miejscowości Reggio nell’Emilia w ówczesnej Republice Cisalpińskiej (obecnie północne Włochy)[3], poeta i działacz polityczny jeszcze z czasów Sejmu Czteroletniego, Józef Wybicki (1747–1828), napisał tekst pieśni legionowej rozpoczynającej się od słów: "Jeszcze Polska nie umarła, kiedy my żyjemy"[2]. Początkowo nazywała się ona Pieśnią Legionów Polskich we Włoszech. Autor melodii, opartej na motywach ludowego mazurka (właściwie mazura) pozostaje nieznany. Początkowo sądzono, że melodię tę skomponował książę Michał Kleofas Ogiński (twórca poloneza – Pożegnanie ojczyzny), potem materiały archiwalne temu zaprzeczyły i do dziś najczęściej autorzy śpiewników i prac naukowych podają określenie „melodia ludowa” (a niektórzy dodają do tego asekuracyjny znak zapytania)[4].

Dokładna data i okoliczności jej napisania oraz pierwszego wykonania nie są pewne, do dziś pozostając przedmiotem sporów wśród historyków. Według Wojciecha Podgórskiego było to:

…między 16, a 19 lipca 1797 r. – pod wpływem pierwszego wzruszenia, jakie opanowało Wybickiego na widok polskich mundurów, orłów, sztandarów – powstały strofy żołnierskiego wyznania wiary: Jeszcze Polska nie umarła[5].

Podobnego zdania jest np. Jan Pachoński[6] i inni badacze. Według Bronisława Bilińskiego[7] pieśń musiała jednak powstać wcześniej – między 10 a 15 lipca, a wskazywać mogą na to ustalenia XIX-wiecznego badacza Mazurka, Wojciecha Sowińskiego, który twierdził, że:

…na specjalnym zebraniu starszyzny legionowej w Reggio w lipcu 1797 r. w nastroju radosnego oczekiwania, odśpiewał Wybicki „Pieśń”[8].

Według Bronisława Bilińskiego[9] owo zebranie starszyzny legionowej mogło odbyć się 14 lub 15 lipca – w rocznicę zburzenia Bastylii, pieśń musiała więc powstać wcześniej.

Nie jest też znany moment pierwszego publicznego wykonania Mazurka na ulicach Reggio. Według Juliusza Willaumego[10] mogło to nastąpić już 16 lipca, podczas defilady. Inni naukowcy przyjmują dzień 20 lipca, kiedy to przy okazji pożegnania legionów w mieście generał Dąbrowski zasadził na Piazza Piccolo w Reggio pamiątkowe drzewko wolności. Pierwszym wykonawcą mógł być sam Wybicki, który śpiewał sam lub z grupą żołnierzy[11][12].

Utwór ten początkowo był jedną z wielu pieśni patriotyczno-wojskowych, jednak szybko zdobył niezwykłą popularność – nie tylko wśród legionistów, ale także w kraju. Entuzjastyczne przyjęcie tej kompozycji wynikało z jej głębokiego przesłania – zawierała w sobie ideę walki o niepodległość jako świętego i niezbywalnego prawa narodu do wolności i suwerenności. To właśnie ta emocjonalna siła sprawiła, że pieśń na stałe wpisała się w kanon polskiej kultury i historii[2].

29 sierpnia 1797 gen. Dąbrowski pisał do autora tekstu z Bolonii: Żołnierze do Twojej pieśni coraz więcej gustu nabierają[13]. Z początkiem 1798 znana była już we wszystkich zaborach. Zaborcy szybko dostrzegli, jak groźna dla ich polityki może być prosta pieśń patriotyczna, dlatego podejmowali wszelkie możliwe środki, aby ją zwalczać[2]. Tekst Mazurka ogłoszono po raz pierwszy w Mantui w lutym 1799 w gazetce „Dekada Legionowa”. Przez cały okres zaborów „Mazurek Dąbrowskiego” był dla Polaków pieśnią szczególnie cenną i darzoną wielkim szacunkiem[14]. Odwoływano się do niej przy każdej nadarzającej się okazji, a jej melodia i słowa „Jeszcze Polska…” stały się symbolem walki o wolność także dla innych narodów Europy[14]. Z tego względu hymn narodowy Jugosławii posiadał melodię niemal identyczną z polskim hymnem. Pieśń śpiewana była podczas triumfalnego wjazdu gen. Dąbrowskiego i Wybickiego do Poznania 3 listopada 1806 r.[15], podczas powstania listopadowego (1830), styczniowego (1863), przez Polaków na Wielkiej Emigracji, w czasie rewolucji 1905, I i II wojny światowej. Tekst Mazurka był tłumaczony przez poetów solidaryzujących się z walczącą Polską i znany był w 17 językach, m.in.: niemieckim, francuskim, angielskim, rosyjskim, węgierskim, chorwackim, macedońskim, serbskim, słowackim, litewskim oraz żmudzkim. Podczas Wiosny Ludów (1848) Mazurek Dąbrowskiego śpiewany był na ulicach Wiednia, Berlina i Pragi, gdzie cieszył się szczególną popularnością. Mazurek Dąbrowskiego był wykorzystywany w utworach muzycznych. Jako jeden z pierwszych użył go Karol Kurpiński, który skomponował w 1821 fortepianową (organową) fugę na jego temat[a]. Fuga ta, zinstrumentowana przez autora, zabrzmiała pod jego batutą 1 stycznia 1831 roku w wykonaniu orkiestry Opery Warszawskiej. Richard Wagner wykorzystał melodię Mazurka w uwerturze Polonia skomponowanej po upadku powstania listopadowego. Grano ją pod okupacją niemiecką w czasie II wojny światowej, gdy zabronione było granie polskiego hymnu. W zmienionej postaci użyto muzyki hymnu w nazistowskim filmie propagandowym Powrót do ojczyzny (Heimkehr).

W miarę popularyzowania się pieśń przybierała różne formy dostosowane do okoliczności, czasami zmieniając w refrenie nazwisko Dąbrowskiego na nazwisko innego wodza. Podczas powstania listopadowego popularny był Mazurek Skrzyneckiego ze słowami „Marsz, marsz, cna młodzi, Skrzynecki dowodzi!…”[17]. Natomiast w czasie I wojny światowej wśród polskich legionistów śpiewano Mazurka Piłsudskiego z refrenem: „Marsz, marsz Piłsudski, Prowadź na bój krwawy, Pod twoim przewodem, Wejdziem do Warszawy”[18].

W czasie powstania styczniowego powstała wersja z inną melodią znana jako Marsz Czachowskiego z refrenem „Marsz, marsz, Polonia, Nasz dzielny narodzie, Odpoczniemy po swej pracy, W ojczystej zagrodzie”, która pod koniec XIX i w początkach XX wieku zyskała popularność jako Marsz Polonii. Podczas II wojny światowej żołnierze polscy na Zachodzie śpiewali tę wersję z refrenem Marsz, marsz Sikorski.

Na melodię polskiego hymnu śpiewano na Śląsku popularną patriotyczną pieśń pt. „Długo nasz Śląsk ukochany…” do słów śląskiego poety oraz pisarza Konstantego Damrota[19].

W czasie powstania warszawskiego w 1944 roku węgierskie jednostki stacjonujące w Warszawie sympatyzowały z walczącymi Polakami. Orkiestra 5 węgierskiej dywizji rezerwowej odegrała dla warszawiaków Mazurka Dąbrowskiego na Ursynowie[20].

Wpływ polskiego hymnu na inne pieśni narodowe

 Osobny artykuł: Hymn wszechsłowiański.

Polski hymn narodowy stał się protoplastą dla innych słowiańskich hymnów i pieśni. Słowacy śpiewali: Hej, Slováci, ešte naša slovenská reč žije. Autorem w 1834 r. był Samo Tomášik, pastor luterański. Ten tytuł później został zamieniony przez Czechów na Hej, Slované. Pieśń stała się pieśnią wszystkich Słowian po zjeździe wszechsłowiańskim w 1848 roku w Pradze. Łużyczanie mają pieśń Hišće Serbstwo njezhubjene (Jeszcze Łużyce nie zginęły) napisaną przez Handrija Zejlera w 1845 r. na wzór Mazurka Dąbrowskiego, a Chorwaci pieśń Još Hrvatska ni propala (Jeszcze Chorwacja nie umarła) z 1833 autorstwa Ferdynanda Livadicia[21]. Tekst ukraińskiego hymnu narodowego z 1863, zaczynającego się od słów Ще не вмерла Україна (Jeszcze nie umarła Ukraina), jest kolejnym przykładem, jak polska pieśń wyzwoleńcza, która stała się późniejszym oficjalnym hymnem narodowym, promieniowała na ludy ościenne[22].

W czasie powstania listopadowego 1831 roku Mazurek Dąbrowskiego zawędrował na Żmudź jako pieśń ludowa pod tytułem. „Pieśń Żmudzinów telszewskiego powiatu w wojnie r. 1831”. Do melodii polskiego hymnu napisano siedem zwrotek tekstu po żmudzku. Pierwsza zwrotka w polskim tłumaczeniu brzmi[23]:

„Jeszcze Polska nie zginęła, gdy Żmudzini żyją,
I Żmudź walkę rozpoczyna, gdy się w Polsce biją.
Polacy z Rusią, ze Żmudzią i Litwą,
Wywalczą swobody tak świętą bitwą”.

Tekst

Faksymile rękopisu Mazurka Dąbrowskiego Józefa Wybickiego
Aktualna treść[24] Tekst według rękopisu Wybickiego[25][b]

Jeszcze Polska nie zginęła,
Kiedy my żyjemy.
Co nam obca przemoc wzięła,
Szablą odbierzemy.

Marsz, marsz, Dąbrowski,
Z ziemi włoskiej do Polski.
Za twoim przewodem
Złączym się z narodem.

Przejdziem Wisłę, przejdziem Wartę,
Będziem Polakami.
Dał nam przykład Bonaparte,
Jak zwyciężać mamy.

Marsz, marsz, Dąbrowski…

Jak Czarniecki do Poznania
Po szwedzkim zaborze,
Dla ojczyzny ratowania
Wrócim się przez morze.

Marsz, marsz, Dąbrowski…

Już tam ojciec do swej Basi
Mówi zapłakany –
Słuchaj jeno, pono nasi
Biją w tarabany.

Marsz, marsz, Dąbrowski…

Jeszcze Polska nie umarła,
kiedy my żyjemy.
Co nam obca moc wydarła,
szablą odbijemy.

Marsz, marsz, Dąbrowski
do Polski z ziemi włoski
za Twoim przewodem
złączem się z narodem.

Jak Czarnecki do Poznania
wracał się przez morze
dla ojczyzny ratowania
po szwedzkim rozbiorze.

Marsz, marsz, Dąbrowski…

Przejdziem Wisłę przejdziem Wartę
będziem Polakami
dał nam przykład Bonaparte
jak zwyciężać mamy.

Marsz, marsz, Dąbrowski…

Niemiec, Moskal nie osiędzie,
gdy jąwszy pałasza,
hasłem wszystkich zgoda będzie
i ojczyzna nasza.

Marsz, marsz, Dąbrowski…

Już tam ojciec do swej Basi
mówi zapłakany:
„słuchaj jeno, pono nasi
biją w tarabany”.

Marsz, marsz, Dąbrowski…

Na to wszystkich jedne głosy:
„Dosyć tej niewoli
mamy Racławickie Kosy,
Kościuszkę, Bóg pozwoli”.

Analiza tekstu

Józef Wybicki

Pierwsza zwrotka hymnu nawiązuje do ostatniego rozbioru Polski. Po klęsce insurekcji kościuszkowskiej, w 1795 terytorium Rzeczypospolitej zostało całkowicie rozdzielone pomiędzy Rosję, Prusy i Austrię. Zwrotka wyraża zatem patriotyzm i wiarę w odzyskanie niepodległości.

Po III rozbiorze Rzeczypospolitej znaczna liczba polskich żołnierzy wyemigrowała do Francji i Włoch. W styczniu 1797 generał Jan Henryk Dąbrowski na mocy umowy z rządem lombardzkim, w porozumieniu z Francuzami, utworzył Legiony Polskie. W refrenie autor, który współtworzył Legiony, wyraził nadzieję powrotu do Polski pod dowództwem gen. Dąbrowskiego.

Nadzieja legionistów na powrót do Polski była jednak związana z walkami prowadzonymi pod zwierzchnictwem generała Napoleona Bonaparte, który już wówczas odnosił sukcesy wojskowe w północnych Włoszech, a kilka lat później rządził Francją. W drugiej zwrotce (a trzeciej zwrotce w rękopisie Wybickiego) hymnu autor wyraził przekonanie, iż z pomocą Bonapartego żołnierze podążając z zachodu poprzez rzekę Wartę i południa poprzez Wisłę byliby w stanie przywrócić niepodległą Polskę.

Trzecia zwrotka (druga według oryginalnego rękopisu) nawiązuje do Stefana Czarnieckiego, dowódcy polskiego w czasie potopu szwedzkiego w XVII wieku i m.in. przeprawy na wyspę Als.

W oryginalnym rękopisie Wybickiego występuje czwarta zwrotka, której brak we współczesnym hymnie. W zwrotce tej autor doradza, iż jedynym warunkiem obronienia się przed dwoma największymi zaborcami, tj. Prusami (Niemiec) i Rosją (Moskal), będzie ogólnonarodowa zgoda.

Czwarta zwrotka (piąta według rękopisu) stanowiła dla pozostających na emigracji legionistów obraz Polaków pozostających w Ojczyźnie i wysłuchujących tarabanu na znak zbliżających się polskich wojsk. Roman Kaleta zwraca uwagę, że aby oddać intencje autora fragment – Już tam ojciec do swej Basi mówi zapłakany… powinien być rozumiany – Już tam ojciec do swej Basi mówi zapłakanej. W wielu gwarach końcowe -ej było i jest wymawiane i zapisywane jako -y, np. zamiast z bożej łaski – z boży łaski, zamiast waszej starej matki – waszy stary matki, czyli zapis y jako ścieśnionego -|e| końcówki -ej. Nie jest też prawdopodobne, aby autor pisząc pieśń patriotyczną, która miała zagrzewać do walki, umieścił w niej, wbrew istniejącym stereotypom właściwych zachowań mężczyzn i kobiet, postać zapłakanego dojrzałego mężczyzny[26][27][28].

W szóstej zwrotce (w rękopisie) Józef Wybicki nawiązał do Tadeusza Kościuszki, zwycięskiego dowódcy z bitwy pod Racławicami w czasie powstania w 1794 r. Wyraził również ufność w Opatrzność Bożą.

Podsumowując, słowa Pieśni Legionów Polskich we Włoszech nawiązywały do wzniosłych wydarzeń z dziejów polskiego oręża oraz współczesnych zwierzchników wojskowych, w których pokładano nadzieję na powrót do Ojczyzny i odzyskanie niepodległości.

Popełniane błędy

Zdarza się śpiewanie …póki my żyjemy… W rękopisie Wybickiego oraz w ustawowo zatwierdzonym tekście Hymnu jest forma …kiedy my żyjemy… i tylko ona jest oryginalna i obowiązująca[c][29]. Jerzy Bralczyk uważa jednak, że:

trochę dziwne jest połączenie czasownika dokonanego („zginęła”, „umarła”) z niedokonanym („żyjemy”) przez „kiedy”. Normalne byłoby „żyje, kiedy my żyjemy”. A jeszcze bardziej „żyje, póki my żyjemy”. Jeśli „nie zginęła”, mniej niezręczne i bardziej jednoznaczne jest „póki” (…). „Póki” w hymnie nie razi. Wolę je w każdym razie od banalnego, mniej gramatycznie i znaczeniowo dopasowanego „kiedy”[30].

W jednym z wywiadów doprecyzowuje:

Tutaj „kiedy” było z początku raczej tożsame z „jeśli”: jeśli my żyjemy nadal, to Polska nie zginęła. Natomiast w naszych czasach to „kiedy” brzmi nieco dziwnie i niezręcznie. Znacznie bardziej pasowałoby mi tutaj: „…skoro my żyjemy”[31].

Innym błędem jest śpiewanie dwóch równych nut (dwóch ósemek) w miejscu, w którym pierwsza powinna być trzy razy dłuższa od drugiej (ósemka z kropką i szesnastka). Ósemka z szesnastką to rytm, który pokrywa się z sylabami „Je-szcze”; „Nie zgi” (pierwsza sylaba od słowa „zginęła”); „Kie-dy”; „Co nam”; „przemoc”; „szablą”; „Z zie-mi”[32].

Wykonywanie hymnu

Publicznie hymn państwowy wykonuje się lub odtwarza w szczególności w czasie uroczystości oraz świąt i rocznic państwowych[33]. Akt ten stanowi wyraz najwyższego szacunku dla symbolu Rzeczypospolitej Polskiej, w związku z czym musi przebiegać w sposób zapewniający mu należną cześć i szacunek[34]. W szczególności zabrania się wykonywania hymnu ze zmienioną melodią lub tekstem. Dopuszczalne są opracowania wokalne, instrumentalne oraz wokalno-instrumentalne, pod warunkiem ich pełnej zgodności z ustawową wersją melodyczną i jej oficjalną harmonizacją. Za oficjalną wykładnię brzmienia hymnu uznaje się harmonizację autorstwa profesora Kazimierza Sikorskiego. Zapisy nutowe oraz wzorcowe nagrania dźwiękowe są udostępniane przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego[35].

Podczas oficjalnych uroczystości państwowych i wojskowych hymn wykonuje się zazwyczaj w pełnym brzmieniu, obejmującym wszystkie cztery zwrotki wraz z refrenem następującym po każdej z nich[36]. W szczególnie uzasadnionych przypadkach – np. podczas oficjalnych wizyt zagranicznych, wydarzeń o charakterze międzynarodowym czy zawodów sportowych – dopuszcza się skrócenie wykonania do pierwszej zwrotki i refrenu.

Etykieta

Współczesna interpretacja przepisów dotyczących etykiety podczas wykonywania hymnu państwowego kładzie nacisk na neutralność płciową obowiązków wobec symboli państwowych. W przeciwieństwie do zapisów art. 14 ustawy o godle, barwach i hymnie z 1980 r., która literalnie wspominała o „mężczyznach w ubraniach cywilnych”, nowoczesne regulacje resortowe posługują się inkluzywnym terminem „osoby w ubiorach cywilnych”, nie wprowadzając rozróżnienia na płeć w kwestii zdejmowania nakrycia głowy. Przyjęcie założenia, że kobieta w zwykłym nakryciu głowy (np. czapce wełnianej, jak na zdjęciu po prawej stronie) byłaby zwolniona z obowiązku, który dotyczy mężczyzny w analogicznym ubiorze, stanowiłoby przejaw seksizmu i nierównego traktowania. Jedynym dopuszczalnym wyjątkiem pozostają nakrycia głowy będące integralną częścią eleganckiego damskiego stroju wizytowego (jak np. ozdobny kapelusz na zdjęciu po lewej stronie), które pełnią funkcję estetycznej ozdoby kreacji, a nie praktycznego okrycia. Wynika to z historycznych konwenansów etykiety ubioru, a nie z uprzywilejowania płciowego

Podczas wykonywania lub odtwarzania hymnu państwowego obowiązuje zachowanie powagi i spokoju. Zabrania się wówczas prowadzenia rozmów i innych zachowań, nielicujących z powagą słuchania lub śpiewania hymnu. Osoby obecne podczas publicznego wykonywania lub odtwarzania hymnu powinny przyjąć postawę wyrażającą szacunek, odpowiadającą wojskowej postawie zasadniczej („baczność”) oraz zwrócić się frontem do wykonawców (chóru, orkiestry) lub – w przypadku równoczesnego podnoszenia flagi na maszt – zwrócić się frontem w stronę flagi. Szczegółowe zasady zachowania zależą od statusu uczestników i ich ubioru.

Osoby cywilne

Zgodnie ze współczesną interpretacją, wszystkie osoby w strojach cywilnych, bez względu na płeć, mają obowiązek zdjąć nakrycie głowy. Choć dawne przepisy (art. 14 ustawy o godle, barwach i hymnie Rzeczypospolitej Polskiej z 1980 r.) odnosiły ten wymóg jedynie do mężczyzn, co wynikało z ówczesnych konwenansów, traktujących ozdobne kapelusze jako integralną i nienaruszalną część damskiego stroju wizytowego, obecna wykładnia opiera się na fakcie upowszechnienia się nakryć głowy o charakterze neutralnym płciowo (np. czapki z daszkiem, czapki wełniane), które podlegają tym samym zasadom etykiety, co tradycyjne nakrycia męskie. W takich przypadkach płeć osoby noszącej nakrycie nie ma znaczenia – każda osoba cywilna ma obowiązek je zdjąć w geście szacunku dla symbolu państwowego[37]. Tę zmianę interpretacyjną potwierdzają współczesne przepisy resortowe (np. regulaminy wojskowe i służb mundurowych), które odeszły od sformułowania „mężczyźni w ubraniach cywilnych” z 1980 r. na rzecz określenia „osoby w ubiorach cywilnych”[d]. Utrzymujące się niekiedy przekonanie o zwolnieniu kobiet z tego obowiązku jest błędną kalką obyczajową, wynikającą z bezkrytycznego przenoszenia historycznego przywileju (dotyczącego wyłącznie sformalizowanych, ozdobnych nakryć wizytowych) na współczesną odzież o charakterze codziennym, roboczym i sportowym. Błąd ten bazuje na niezrozumieniu sensu dawnej normy: kobieta w dawnych dekadach nie zdejmowała kapelusza nie ze względu na nie ze względu na domniemaną „słabość płci” czy szczególny przywilej[e], lecz dlatego, że jej nakrycie głowy było integralnym, konstrukcyjnym elementem fryzury i całej kreacji (często mocowanym szpilkami), którego usunięcie było technicznie utrudnione i niszczyło estetykę stroju. Współczesne nakrycia głowy typu unisex nie posiadają tych cech, w związku z czym stosowanie wobec nich dawnych wyjątków jest bezzasadne i sprzeczne ze współczesną etykietą i duchem nowoczesnego ceremoniału państwowego. Ewolucję tę dostrzegły i usankcjonowały organy państwowe. Kluczowa zmiana w słownictwie nowoczesnych regulacji resortowych – polegająca na zastąpieniu jednego słowa („mężczyźni” → „osoby”) – choć z pozoru subtelna, stanowi w istocie wykładnię autentyczną. Ta pozornie drobna korekta terminologiczna w przepisach niższej rangi niż ustawa z 1980 r. de facto aktualizuje przestarzały zapis ustawowy, dostosowując go do współczesnych standardów społecznych i konstytucyjnej zasady równouprawnienia płci. Potwierdza ona, że w świetle nowoczesnego ceremoniału państwowego obowiązek oddania szacunku poprzez zdjęcie nakrycia głowy dotyczy w równym stopniu mężczyzn, jak i kobiet. Wyjątki przewidziane są wyłącznie dla nakryć będących integralną częścią damskiego stroju wizytowego (np. ozdobne kapelusze, toczki, fascynatory(inne języki)). Wynika to z faktu, że stanowią one głównie ozdobę dopasowaną do eleganckiej kreacji wizytowej, a nie są noszone w celach czysto praktycznych, co odróżnia ich kontekst sytuacyjny od zwykłego nakrycia głowy[f]. Zwolnione z tego obowiązku są również osoby w tradycyjnych strojach ludowych, strojach o charakterze kulturowym (np. uroczysty strój akademicki) oraz osoby noszące nakrycia wymagane z powodów religijnych, takie jak jarmułki, turbany czy hidżaby.

Osoby w umundurowaniu

Osoby w mundurze z nakryciem głowy, które nie znajdują się w zorganizowanej grupie, oddają honory przez salutowanie. Zachowanie umundurowanych osób występujących w zorganizowanej grupie określają odrębne przepisy wydane na podstawie ustawy o godle, barwach i hymnie RP.

Poczty sztandarowe i flagowe

Poczty sztandarowe oddają honory przez pochylenie sztandaru. Natomiast poczty niosące flagę państwową RP na drzewcu nie pochylają jej, utrzymując ją zawsze w pozycji pionowej. Wynika to z fundamentalnej zasady, że flaga jako symbol suwerenności nie oddaje honorów żadnemu innemu obiektowi ani osobie.

Ochrona hymnu

Naruszenie przepisów o hymnie RP stanowi wykroczenie zagrożone karą aresztu albo grzywny[41]. Istnienie ochrony prawnej hymnu wynika bezpośrednio z Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (art. 28)[42].

Zobacz też

Uwagi

  1. ↑ Współcześnie fuga ta została wydana w redakcji Rościsława Wygranienki[16].
  2. ↑ Tekst ten jest dostosowany do współczesnych zasad pisowni. Tekst oryginalny dostępny jest w artykule „Mazurek Dąbrowskiego” w Wikiźródłach.
  3. ↑ Niepoprawne jest użycie spójnika „póki” w znaczeniu „zanim, w tym czasie, kiedy”, gdyż ogranicza on czas trwania czynności lub stanu wymienionych w zdaniu nadrzędnym do czasu trwania czynności lub stanu, o którym mowa w zdaniu podrzędnym.
  4. ↑ „Regulamin Służby na Okrętach Marynarki Wojennej”, wydany w 2011 r., w pkt. 24005 lit. f stanowi: „W czasie podnoszenia (spuszczania) bandery żołnierze znajdujący się na nabrzeżu i nie będący w szyku, frontują do bandery i salutują, a osoby w ubiorach cywilnych zdejmują nakrycie głowy, przyjmują postawę zasadniczą i również frontują”[38]. Analogiczne postanowienie zawiera „Ceremoniał Straży Granicznej” wydany w 2022 r. (rozdział V, pkt 1, ppkt 1.2): „W czasie podnoszenia (opuszczania) bandery funkcjonariusze niebędący w szyku, a znajdujący się na nabrzeżu zwracają się w stronę bandery, przyjmują postawę zasadniczą i oddają honory (...). Osoby w ubiorach cywilnych zdejmują nakrycie głowy, zwracają się w stronę bandery i przyjmują postawę zasadniczą”[39]. Również „Regulaminowy policjant prewencji”, zbiór materiałów dydaktycznych opracowany w 2011 r. w Zakładzie Prewencji i Ruchu Drogowego Szkoły Policji w Słupsku, podaje: „W czasie oficjalnego odtwarzania [polskiego] hymnu państwowego, hymnów innych państw (...) – policjanci [występujący w umundurowaniu] przyjmują postawę zasadniczą, a jeśli są w nakryciu głowy – salutują. Należy pamiętać, iż występując w ubraniu cywilnym, policjant powinien odwrócić się przodem do wykonujących te melodie (jeżeli równocześnie z odgrywanym hymnem państwowym jest wciągana flaga państwowa na maszt, odwrócić się do niej przodem), przyjąć postawę zasadniczą, a jeżeli ma nakrycie głowy – zdjąć je”[40].
  5. ↑ Błędne przekonanie o bezwarunkowym przywileju kobiet do pozostawania w nakryciu głowy podczas uroczystości państwowych często wynika z bezkrytycznego przenoszenia wzorców religijnych na grunt świeckiego ceremoniału państwowego. W tradycji chrześcijańskiej, opartej na 1 Liście do Koryntian nakrycie głowy u kobiety jest symbolem skromności podczas modlitwy: „Każdy mężczyzna, modląc się lub prorokując z nakrytą głową, hańbi swoją głowę. Każda zaś kobieta, modląc się lub prorokując z odkrytą głową, hańbi swoją głowę; wygląda bowiem tak, jakby była ogolona” (1 Kor 11, 4-5). Zasada ta nie ma jednak żadnego zastosowania w polskim protokole państwowym. Ceremoniał ten opiera się na zasadach świeckich, egalitarnych i protokole dyplomatycznym, a nie na normach wyznaniowych – tutaj zdjęcie nakrycia głowy jest gestem obywatelskiego szacunku, a nie religijnym symbolem poddaństwa czy statusu.
  6. ↑ Należy zauważyć, że tradycja noszenia damskich nakryć głowy będących integralną częścią stroju wizytowego niemal całkowicie zanikła w Polsce oraz w większości krajów zachodnich. Obecnie niemal każde nakrycie głowy noszone przez kobiety na co dzień lub podczas uroczystości ma charakter czysto praktyczny lub sportowy, przez co nie spełnia definicji „integralnej części stroju”. W konsekwencji, zgodnie ze współczesnym polskim protokołem państwowym, kobiety mają obowiązek występowania z odkrytą głową na równi z mężczyznami. Wyjątki od tej zasady w polskiej sferze publicznej są ekstremalnie rzadkie i występują wyłącznie wtedy, gdy wymaga tego specyficzny protokół dyplomatyczny, np. podczas spotkań z głową państwa watykańskiego. Przykładem takiej sytuacji była wizyta papieża Franciszka podczas ŚDM w Krakowie w 2016 r., kiedy pierwsza dama Agata Kornhauser-Duda wystąpiła w granatowej garsonce z dopasowanym kolorystycznie fascynatorem, stanowiącym element uroczystego stroju wymaganego przez specyficzny protokół. Tylko w przypadku tak specyficznych, ozdobnych nakryć, stanowiących nierozerwalną część eleganckiej kreacji, historyczna etykieta pozwala kobietom na ich zachowanie. W każdym innym przypadku sama płeć nie stanowi już samoistnej podstawy do zwolnienia z obowiązku odkrycia głowy.

Przypisy

  1. ↑ Dziennik Urzędowy Ministerstwa Spraw Wewnętrznych z 1927, nr 1 i 2, poz. 60, s. 58.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 Śmiechowski 1995 ↓, s. 117.
  3. ↑ Kronika Polski, red. A. Nowak, Kraków: Wydawnictwo Kluszczyński, 2005, s. 399. ISBN 83-7447-019-4
  4. ↑ Mazurek Dąbrowskiego – historia. mazurekdabrowskiego.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-12-20)]..
  5. ↑ Z dziejów polskiej pieśni hymnicznej. Studia i rozprawy, red. Wojciech J. Podgórski, Warszawa, 1987, s. 125.
  6. ↑ Jan Pachoński, Jeszcze Polska nie zginęła. W 175-lecie powstania polskiego hymnu narodowego, Gdańsk, 1972.
  7. ↑ Bronisław Biliński, Mazurek Dąbrowskiego – z badań nad ustaleniami chronologicznymi i topograficznymi, [w:] „Rocznik Mazurka Dąbrowskiego”, 1995/96, nr 1/2, s. 74–92.
  8. ↑ Cytat za: Jan Pachoński, Jeszcze Polska nie zginęła, Gdańsk 1972, s. 55.
  9. ↑ B. Biliński, Mazurek Dąbrowskiego…, s. 90.
  10. ↑ Juliusz Willaume, Jeszcze Polska nie zginęła, [w:] Stanisław Russocki, Stefan Kuczyński, Juliusz Willaume, Godło, barwy i hymn Rzeczypospolitej, Warszawa, 1978, s. 270.
  11. ↑ J. Sobczak, Przejdziem Wartę, s. 42–43.
  12. ↑ Marian Przedpełski, Jeszcze Polska nie zginęła (geneza pieśni), [w:] „Rocznik Mazurka Dąbrowskiego 1995/96, s. 29.
  13. ↑ Archiwum Wybickiego. Gdańsk: 1948.
  14. 1 2 Śmiechowski 1995 ↓, s. 118.
  15. ↑ Włodzimierz Łęcki: 365 zagadek o Poznaniu. Poznań: Wydawnictwo Miejskie, 2010, s. 125. ISBN 978-83-7503-103-4.
  16. ↑ Karol Kurpiński: Jeszcze Polska nie zginęła. Fuga (1821) na fortepian lub organy. do druku przygotował Rostislaw Wygranienko [słowo wstępne, komentarz rewizyjny i wykonawczy]. Lublin: Polihymnia, 2009. ISBN 9790901334267. OCLC 751294314.
  17. ↑ Gabriela z Güntherów Puzynina W Wilnie i w dworach litewskich. Pamiętnik z lat 1815–1843, Wilno 1928, wyd. J. Zawadzkiego, s. 143.
  18. ↑ Adam Zagórski Polskie pieśni wojenne i piosenki obozowe, 1915 Marsz, marsz Piłsudski.
  19. ↑ Jerzy Oleksiński: I nie ustali w walce. Warszawa: Nasza Księgarnia, 1980, s. 175. ISBN 83-10-07610-X. OCLC 830955231.
  20. ↑ Lesław M Bartelski: Mokotów 1944. Warszawa: MON, 1986. ISBN 83-11-07078-4. OCLC 830185240.
  21. ↑ Stanisław Russocki, Godło, barwy i hymn Rzeczypospolitej. Zarys dziejów, Warszawa: Wiedza Powszechna, 1978.
  22. ↑ Feliks Koneczny,Polskie logos a ethos: roztrząsanie o znaczeniu i celu Polski. T. 2, Poznań-Warszawa 1921, t. II.
  23. ↑ Dioniza Wawrzykowska-Wierciochowa, „Sercem i orężem ojczyźnie służyły”, MON, Warszawa 1982, ISBN 83-11-06734-1, s. 175.
  24. ↑ Na podstawie załącznika nr 4 do ustawy z dnia 31 stycznia 1980 r. o godle, barwach i hymnie Rzeczypospolitej Polskiej oraz o pieczęciach państwowych (Dz. U. z 2024 r. poz. 155).
  25. ↑ Jan Stanisław Kopczewski, O naszym hymnie narodowym, wyd. 2, Warszawa: Nasza Księgarnia, 1988, ISBN 978-83-10-07979-4.
  26. ↑ Katarzyna Kłosińska: Bystra – Bystrej, czyli kto był zapłakany?. [dostęp 2016-10-15].
  27. ↑ Stanisław Mancewicz: Przeczytałem... Kto tam płacze?. [dostęp 2016-10-15].
  28. ↑ Roman Kaleta: Sensacje z dawnych lat. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1980, s. 425. ISBN 978-83-04-00415-3.
  29. ↑ Słownik poprawnej polszczyzny, PWN, 1998. ISBN 83-01-03811-X.
  30. ↑ J. Bralczyk, 500 zdań polskich, Warszawa 2015, s. 182.
  31. ↑ Co w hymnie piszczy, czyli rozszyfrowanie Mazurka Dąbrowskiego, kultura.onet.pl, 17 lipca 2018 [dostęp 2018-11-10].
  32. ↑ Na podstawie zapisu nutowego zamieszczonego na stronie Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego – Hymn państwowy. mkidn.gov.pl. [dostęp 2010-11-11]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-01-17)].
  33. ↑ Art. 13 ust. 2 ustawy z dnia 31 stycznia 1980 r. o godle, barwach i hymnie Rzeczypospolitej Polskiej oraz o pieczęciach państwowych.
  34. ↑ Art. 15 ustawy z dnia 31 stycznia 1980 r. o godle, barwach i hymnie Rzeczypospolitej Polskiej oraz o pieczęciach państwowych.
  35. ↑ MKiDN: Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego – Symbole narodowe. www.mkidn.gov.pl. [dostęp 2017-03-15].
  36. ↑ DECYZJA Nr 392/MON MINISTRA OBRONY NARODOWEJ z dnia 30 września 2014 r. w sprawie wprowadzenia do użytku służbowego "Ceremoniału Wojskowego Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej". sip.lex.pl, 2024-04-25. [dostęp 2026-01-05].
  37. ↑ A Ty kiedy ostatnio śpiewałeś Hymn Polski?. dobrzepowiedziane.com. [dostęp 2025-10-01].
  38. ↑ Regulamin Służby na Okrętach Marynarki Wojennej. Gdynia: Ministerstwo Obrony Narodowej, Dowództwo Marynarki Wojennej, 2011, s. 100.
  39. ↑ Ceremoniał Straży Granicznej. Warszawa: Komenda Główna Straży Granicznej, 2022, s. 42.
  40. ↑ Krzysztof Nowicki: Regulaminowy policjant prewencji. Słupsk: Wydawnictwo Szkoły Policji w Słupsku, 2011, s. 13.
  41. ↑ Art. 49 § 2 Kodeksu wykroczeń.
  42. ↑ Dz. U. z 1997 r. Nr 78, poz. 483, ze zm.

Bibliografia

Linki zewnętrzne

Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Hymn_Polski&oldid=78832607”