baszybuzuk
baszybuzuk (język polski)
[edytuj]
- wymowa:
- ⓘ
- znaczenia:
rzeczownik, rodzaj męskoosobowy
- (1.1) wojsk. hist. (kon. XVIII – pocz. XX w.) nieregularny żołnierz turecki, muzułmański ochotnik pochodzący często z bezpośredniego terenu walk; zob. też baszybuzuk w Wikipedii
- (1.2) daw. przen. człowiek niesforny, hultaj, bandyta[1]
- odmiana:
- (1.1-2)
przypadek liczba pojedyncza liczba mnoga mianownik baszybuzuk baszybuzukowie[2]
baszybuzucydopełniacz baszybuzuka baszybuzuków celownik baszybuzukowi baszybuzukom biernik baszybuzuka baszybuzuków narzędnik baszybuzukiem baszybuzukami miejscownik baszybuzuku baszybuzukach wołacz baszybuzuku baszybuzukowie
baszybuzucydepr. M. i W. lm: (te) baszybuzuki[3][4]
- przykłady:
- (1.1) Widzieliśmy słynnego Iskinder-Baszę (Ilińskiego) niegdyś urzędnika przy kolei orleańskiéj, a dziś jednego z pierwszych jenerałów armii tureckiéj, naczelnika Baszybuzuków (co po turecku oznacza: szalone głowy). (…) On to był zwycięzcą nad Dunajem, pod Kalafatem. (…) Iskinder miał tylko ośmiuset ludzi, z którymi natarł i dwustu ludzi w odwodzie. Natarto jednak z takim zapałem, że pułkownika obaliło pierwsze uderzenie i tysiące Moskali rozbito. Iliński chciał uratować życie pułkownikowi Karamzinowi, synowi historyka, przybył jednak za późno; jakiś baszybuzuk zanurzył mu już szablę w gardło i on zobaczył już tylko krew tryskającą jak z wodotrysku (…) Opowiadają, że gdy [Iliński] przemawia do swych baszybuzuków wzrusza ich silnie: mówi im o swym domu, płacze i wszyscy z nim płaczą. Zaręcza, że nie ma ludzi łagodniejszych ani posłuszniejszych i łatwiejszych do kierowania: a przecież to są ludzie, których cywilizowani nazwaliby zbieraniną łotrów. Czyż nie jest to ciekawem widzieć miłośników starego porządku, obrońców cywilizacyi najbardziéj rozwiniętéj i najwykwintniejszej wzywających na pomoc barbarzyńców, jak w r. 1848 tak zwaną garde mobile a obecnie żuawów czy baszybuzuków? (…) Baszybuzuki nie pobierają żołdu i żyją Bóg jeden wie czem; ale tak mało im potrzeba; a gdy im powiedzą, że sułtan nie ma pieniędzy, żałują go i powtarzają: biedak! (sic!)[5]
- (1.2) Dla naszych socyalistów „Sokół” jest związkiem chuliganów, jest to bojówka kontrrewolucyi, banda baszybuzuków N.D. (=narodowej demokracji) itd. itd. (sic!)[6]
- składnia:
- synonimy:
- antonimy:
- hiperonimy:
- hiponimy:
- holonimy:
- meronimy:
- związki frazeologiczne:
- etymologia:
- tur. başıbozuk → niedowodzony, niezorganizowany, dosł. zepsuta głowa[7]
- U Amszejewicza[8] (1859) i w słowniku wileńskim[9] (1861) tylko w formie baszi-buzuki (blp) jako określenie zbiorowe nieregularnych żołnierzy tureckich. Oprócz tego nieodmienne baszi buzuk np. ówczesna prasa pisała: „Osman Basza dowodzi 4 pułkami piechoty, 9 szwadronami jazdy, 2 000 Baszi Buzuk i ma 6 dział przy sobie[10]. W encyklopedii Orgelbranda (1859) w formie baszy-buzuk[11]. Spotyka się także zapis baszybużuk[12].
- uwagi:
- tłumaczenia:
- angielski: (1.1) bashi-bazouk
- białoruski: (1.1) башыбузук m
- bułgarski: (1.1) башибозук m
- francuski: (1.1) bachi-bouzouk m
- nowogrecki: (1.1) βασιβουζούκος m
- rosyjski: (1.1) башибузук m; (1.2) башибузук m
- słowacki: (1.1) bašibozuk m
- turecki: (1.1) başıbozuk
- ukraiński: (1.1) башибузук m
- źródła:
- ↑
Michał Arct, M. Arcta Słownik ilustrowany języka polskiego, Wydawnictwo M. Arcta w Warszawie, Warszawa 1916. - ↑ Hasło „baszybuzuk” w: Marcin Woliński, Zygmunt Saloni, Robert Wołosz, Włodzimierz Gruszczyński, Danuta Skowrońska, Zbigniew Bronk, Słownik gramatyczny języka polskiego (wyd. IV online), Warszawa 2020.
- ↑ Hasło „baszybuzuk” w: Słownik języka polskiego, red. Jan Karłowicz, Adam Kryński, Władysław Niedźwiedzki, t. I: A—G, Nakładem prenumeratorów, Warszawa 1900, s. 104.
- ↑ Hasło „baszybuzuki” w: Trzaski, Everta i Michalskiego Encyklopedyczny słownik wyrazów obcych, Stanisław Lam (red.), Księgarna Wydawnicza Trzaski, Everta i Michalskiego, Warszawa 1939, s. 172.
- ↑ Władysław Mickiewicz, Żywot Adama Mickiewicza podług zebranych przez siebie materyałów oraz z własnych wspomnień opowiedział Władysław Mickiewicz, t. IV, Poznań 1895, s. LXXIII-LXXIV.
- ↑ Słowo Polskie (wydanie poranne), nr 388, 1906.
- ↑ Hasło „baszybuzuk” w: Słownik języka polskiego pod redakcją Witolda Doroszewskiego, Wydawnictwo Naukowe PWN.
- ↑ Hasło „baszi-buzuki” w: Michał Amszejewicz, Dykcjonarz zawierający: wyrazy i wyrażenia z obcych języków polskiemu przyswojone, Warszawa 1859, s. 54.
- ↑ Hasło „baszi-buzuki” w: Słownik języka polskiego, red. Aleksander Zdanowicz i in., M. Orgelbrand, Wilno 1861, s. 54.
- ↑ Gazeta Codzienna, nr 2911, 9 sierpnia 1840.
- ↑ Encyklopedyja Powszechna, t. 2 (Ap-Bąk), Warszawa 1860, s. 1001.
- ↑ Słowniczek wyrazów obcych polityczno-społecznych, Kraków 1907, s. 4.
