close
Pergi ke kandungan

Namibia

Sunting pautan
Daripada Wikipedia, ensiklopedia bebas.
Republik Namibia
Republic of Namibia
Jata Namibia
Jata
Cogan kata: Unity, Liberty, Justice
"Perpaduan, Kebebasan, Keadilan"
Lagu kebangsaan: Namibia, Land of the Brave
"Namibia, Tanah Orang Berani"
Lokasi Namibia di Afrika
Lokasi Namibia di Afrika
Ibu negara
dan bandar terbesar}
Windhoek
22°34′S 17°05′T / 22.567°S 17.083°T / -22.567; 17.083
Bahasa rasmiInggeris
PemerintahRepublik berpresiden unitari
• Presiden
Netumbo Nandi-Ndaitwah
Lucia Witbooi
Elijah Ngurare
Badan perundanganParlimen
• Dewan pertuanan
Majlis Kebangsaan
• Dewan rakyat
Dewan Perhimpunan
Kemerdekaan daripada Afrika Selatan
9 Februari 1990
• Kemerdekaan
21 Mac 1990
• Penyatuan semula Walvis Bay
1 Mac 1994
Keluasan
• Jumlah
824,292 km2 (318,261 bt2) (34)
Populasi
• Bancian penduduk tahun 2023
3,022,401
• Kepadatan
3.7/km2 (9.6/sq mi)
Gini (2015)59.1[1]
tinggi
HDI (2023)▲ 0.665[2]
sederhana (136)
Mata wangDolar Namibia (NAD); Rand Afrika Selatan (ZAR)
Zon waktuUTC+2 (Waktu Afrika Tengah)
Kod panggilan+264
Kod ISO 3166NA
DPT internet.na

Namibia (Jawi: ناميبيا; Namibia), secara rasmi Republik Namibia (Republic of Namibia), ialah sebuah negara di bahagian barat daya Afrika. Negara ini bersempadan dengan Angola di utara, Zambia di timur laut, Botswana di timur dan Afrika Selatan di selatan dan tenggara, manakala Lautan Atlantik terletak di sebelah barat. Walaupun hujung timur lautnya terletak amat hampir dengan Zimbabwe, kedua-dua negara tidak berkongsi sempadan darat.[3] Namibia mempunyai keluasan 824,292 km², menjadikannya antara negara terbesar di Afrika dari segi keluasan, tetapi mempunyai kepadatan penduduk yang rendah.[4] Banci Penduduk dan Perumahan 2023 merekodkan 3,022,401 penduduk.[5] Windhoek ialah ibu negara dan bandar terbesar.

Sebahagian besar wilayah Namibia beriklim gersang atau separa gersang. Landskapnya merangkumi Gurun Namib di sepanjang pesisir Atlantik, penara tengah dan Gurun Kalahari di timur. Arus Benguela yang sejuk mempunyai pengaruh penting terhadap iklim pesisir yang amat kering. Namibia mempunyai dua tapak Warisan Dunia UNESCO, iaitu Twyfelfontein atau /Ui-//aes dan Laut Pasir Namib.[6]

Wilayah Namibia moden menjadi tanah jajahan Empayar Jerman pada tahun 1884 dengan nama Afrika Barat Daya Jerman. Pemerintahan kolonial Jerman menyaksikan pembunuhan beramai-ramai Herero dan Nama antara tahun 1904 dengan 1908, yang kemudiannya diiktiraf oleh kerajaan Jerman sebagai genosid.[7] Afrika Selatan menawan wilayah itu semasa Perang Dunia Pertama dan kemudian mentadbirnya di bawah mandat Liga Bangsa-Bangsa, sebelum mengekalkan kawalan selepas Perang Dunia Kedua dan memperluas dasar apartheid ke wilayah tersebut. Perjuangan yang dipimpin oleh Pertubuhan Rakyat Afrika Barat Daya (SWAPO), bersama tekanan antarabangsa dan proses peralihan di bawah Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu, membawa kepada kemerdekaan pada 21 Mac 1990.[8] Walvis Bay, yang kekal di bawah pentadbiran Afrika Selatan selepas kemerdekaan, disatukan semula dengan Namibia pada 1 Mac 1994.[9]

Namibia ialah sebuah republik berpresiden unitari berperlembagaan. Presiden ialah ketua negara dan ketua kerajaan serta dipilih secara langsung.[10] Sejak 21 Mac 2025, jawatan itu disandang oleh Netumbo Nandi-Ndaitwah, wanita pertama yang menjadi presiden negara tersebut.[11] Bahasa Inggeris ialah satu-satunya bahasa rasmi menurut Perlembagaan, tetapi masyarakat Namibia menggunakan pelbagai bahasa Afrika serta Afrikaans dan Jerman.[10] Ekonominya bergantung pada gabungan sektor perkhidmatan, perlombongan, pertanian, perikanan dan kegiatan berkaitan pengangkutan serta perdagangan. Negara ini kaya dengan mineral termasuk berlian dan uranium, tetapi ketidaksamaan pendapatan kekal tinggi. Indeks Pembangunan Manusia (HDI) Namibia bagi 2023 ialah 0.665, pada kedudukan ke-136 dalam Laporan Pembangunan Manusia 2025.[2]

Sejarah

[sunting | sunting sumber]

Masyarakat awal dan hubungan dengan Eropah

[sunting | sunting sumber]

Sebelum penjajahan Eropah, wilayah yang kini membentuk Namibia didiami oleh pelbagai masyarakat Afrika selatan dengan bahasa, bentuk organisasi politik dan corak sara hidup yang berbeza. Antaranya termasuk masyarakat San, Nama, Damara dan Herero, serta komuniti berbahasa Bantu seperti Ovambo dan Kavango di bahagian utara. Ekonomi masyarakat ini merangkumi kegiatan memburu dan mengumpul hasil hutan, penternakan, pertanian dan perdagangan serantau, sementara susunan politiknya berbeza daripada komuniti tempatan yang kecil kepada kelompok yang mempunyai kepimpinan dan struktur politik yang lebih tersusun.[12]

Hubungan dengan pedagang, pelaut dan mubaligh Eropah semakin meningkat pada abad ke-19, tetapi penguasaan kolonial secara langsung pada mulanya tertumpu di beberapa kawasan pesisir. Pada tahun 1878, United Kingdom mengilhakkan Walvis Bay bagi pihak Jajahan Tanjung, dan kawasan itu dimasukkan ke dalam Jajahan Tanjung pada tahun 1884.[12] Kedudukan ini menyebabkan Walvis Bay tidak menjadi sebahagian daripada tanah jajahan Jerman yang kemudian merangkumi sebahagian besar wilayah Namibia, lalu mewujudkan sejarah pentadbiran yang berasingan bagi pelabuhan tersebut.

Pemerintahan kolonial Jerman

[sunting | sunting sumber]

Pada tahun 1884, Empayar Jerman menubuhkan wilayah perlindungan di kawasan yang kemudiannya dikenali sebagai Afrika Barat Daya Jerman. Pemerintahan kolonial Jerman berlangsung sehingga tahun 1915 dan memperluas kawalannya ke kawasan pedalaman dengan menggunakan gabungan perjanjian, pentadbiran kolonial dan kekuatan ketenteraan. Penentangan masyarakat tempatan terhadap peluasan kuasa kolonial akhirnya mencetuskan beberapa konflik bersenjata.[13]

Tahanan Herero dan Nama pada Ogos 1904
Tahanan Herero dan Nama semasa perang menentang pemerintahan Jerman, Ogos 1904.

Konflik yang paling dahsyat berlaku antara tahun 1904 dengan 1908 apabila tentera kolonial Jerman melancarkan kempen terhadap Herero dan Nama. Pada Oktober 1904, komander Jerman Lothar von Trotha mengeluarkan arahan yang bertujuan memusnahkan Herero, dan pada tahun berikutnya dasar serupa dikenakan terhadap penentangan Nama. Pembunuhan, pengusiran ke kawasan gersang, kehilangan akses kepada air, buruh paksa, penahanan dan keadaan di kem tahanan menyebabkan kematian puluhan ribu orang. Peristiwa ini kini dikenali sebagai Genosid Herero dan Nama dan dianggap sebagai salah satu genosid terawal pada abad ke-20.[13]

Pada tahun 2021, Kerajaan Persekutuan Jerman secara rasmi mengiktiraf kekejaman yang dilakukan terhadap Herero dan Nama sebagai genosid serta mengakui tanggungjawab moral, sejarah dan politik Jerman. Jerman dan Namibia turut memaraf satu perisytiharan bersama pada Mei 2021 mengenai usaha menangani jenayah zaman penjajahan. Bagaimanapun, proses tersebut tidak menamatkan semua pertikaian berkaitan pengiktirafan dan perdamaian; menurut kerajaan Jerman, rundingan lanjut antara kedua-dua negara masih berlangsung pada tahun 2025.[13]

Pentadbiran Afrika Selatan dan perjuangan kemerdekaan

[sunting | sunting sumber]

Semasa Perang Dunia Pertama, tentera Kesatuan Afrika Selatan menyerang Afrika Barat Daya Jerman dan menewaskan pasukan Jerman pada Julai 1915. Pada 17 Disember 1920, Liga Bangsa-Bangsa memberikan Afrika Selatan mandat untuk mentadbir wilayah tersebut. Selepas penubuhan Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu (PBB) pada tahun 1945, Afrika Selatan enggan meletakkan Afrika Barat Daya di bawah sistem amanah PBB dan terus mentadbir wilayah itu. Sistem apartheid serta dasar pemisahan wilayah yang diamalkan di Afrika Selatan turut diperluas ke Afrika Barat Daya.[14]

Penentangan politik terhadap pemerintahan Afrika Selatan berkembang selepas Perang Dunia Kedua. Pada tahun 1946, pemimpin Herero Hosea Kutako, melalui mubaligh dan aktivis Michael Scott, mengemukakan petisyen kepada PBB mengenai pemerintahan Afrika Selatan, yang menandai permulaan penglibatan berterusan PBB dalam persoalan Namibia.[8] SWAPO ditubuhkan pada 19 April 1960 sebagai gerakan pembebasan yang menuntut kemerdekaan Namibia. Sayap bersenjatanya, Tentera Pembebasan Rakyat Namibia (PLAN), kemudian melancarkan perjuangan bersenjata terhadap pemerintahan Afrika Selatan pada tahun 1966.[15]

Pada 27 Oktober 1966, Perhimpunan Agung Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu menamatkan mandat Afrika Selatan dan mengambil tanggungjawab langsung terhadap wilayah tersebut. Pada tahun 1968, PBB mula menggunakan nama Namibia bagi wilayah itu. Afrika Selatan bagaimanapun menolak keputusan tersebut dan meneruskan pentadbirannya. Pada 21 Jun 1971, Mahkamah Keadilan Antarabangsa dalam suatu pendapat nasihat memutuskan bahawa kehadiran berterusan Afrika Selatan di Namibia adalah tidak sah dan bahawa Afrika Selatan berkewajipan menamatkan pentadbirannya di wilayah itu.[14][16]

Perjuangan bersenjata SWAPO berkembang menjadi konflik berpanjangan yang berkait rapat dengan Perang Sempadan Afrika Selatan dan konflik serantau di Angola dalam konteks Perang Dingin. Pada 29 September 1978, Majlis Keselamatan Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu menerima pakai Resolusi 435, yang memperuntukkan rancangan peralihan menuju kemerdekaan, termasuk pengunduran tentera Afrika Selatan, gencatan senjata dan pilihan raya bebas di bawah pengawasan PBB. Resolusi itu turut menubuhkan Kumpulan Bantuan Peralihan Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu (UNTAG) untuk membantu melaksanakan proses tersebut.[17]

Pelaksanaan rancangan itu tertangguh selama lebih daripada satu dekad berikutan konflik serantau dan pertikaian mengenai syarat pengunduran tentera. Pada 22 Disember 1988, Angola, Cuba dan Afrika Selatan menandatangani Perjanjian Tiga Pihak sebagai sebahagian daripada penyelesaian serantau yang turut menyediakan jalan bagi pelaksanaan Resolusi 435 di Namibia.[18] Pelaksanaan rancangan PBB akhirnya bermula pada 1 April 1989 dengan penempatan UNTAG untuk mengawasi gencatan senjata, pengunduran tentera dan polis Afrika Selatan, proses politik serta pilihan raya.[8]

Pilihan raya bagi Perhimpunan Perlembagaan diadakan pada November 1989 di bawah pengawasan PBB. SWAPO memperoleh 57.33% undi dan 41 daripada 72 kerusi, sekali gus menjadi parti terbesar tanpa memperoleh majoriti dua pertiga. Perhimpunan yang terhasil kemudian merangka perlembagaan baharu melalui proses perundingan antara parti dan menerima pakainya secara sebulat suara pada 9 Februari 1990.[8][19]

Kemerdekaan dan perkembangan selepas 1990

[sunting | sunting sumber]

Sam Nujoma, presiden SWAPO dan tokoh utama gerakan kemerdekaan, dipilih oleh Perhimpunan Perlembagaan sebagai presiden pertama Namibia. Negara itu mencapai kemerdekaan pada 21 Mac 1990, apabila Perlembagaan Namibia mula berkuat kuasa dan Nujoma mengangkat sumpah sebagai presiden.[19][8] Namibia kemudiannya diterima sebagai anggota ke-160 Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu pada 23 April 1990.[20]

Walaupun Namibia telah merdeka, Walvis Bay dan pulau-pulau luar pesisir yang berkaitan masih berada di bawah pentadbiran Afrika Selatan. Selepas rundingan antara kedua-dua kerajaan, wilayah tersebut diserahkan kepada Namibia dan disatukan semula dengan negara itu pada 1 Mac 1994.[21]

Sejak kemerdekaan, Namibia mengadakan pilihan raya berbilang parti secara berkala, sementara SWAPO kekal sebagai parti pemerintah di peringkat kebangsaan.[22] Kepresidenan beralih daripada Nujoma kepada Hifikepunye Pohamba pada 2005 dan kemudian kepada Hage Geingob pada 2015. Selepas Geingob meninggal dunia semasa memegang jawatan pada 4 Februari 2024, Nangolo Mbumba menjadi presiden sehingga Mac 2025.[23] Pada 21 Mac 2025, Netumbo Nandi-Ndaitwah mengambil alih jawatan presiden. Beliau merupakan presiden kelima Namibia dan wanita pertama yang memegang jawatan tersebut.[11]

Geografi

[sunting | sunting sumber]
Gurun Namib bertemu Lautan Atlantik
Gurun Namib di pesisir Atlantik.

Namibia mempunyai keluasan 824,292 km².[4] Negara ini terbentang dari pesisir Atlantik di barat hingga Botswana di timur, dengan Angola dan Zambia di utara serta Afrika Selatan di selatan. Hujung timur laut Namibia memanjang ke arah Sungai Zambezi. Walaupun Zimbabwe terletak sangat hampir di seberang sungai, kawasan Botswana yang sempit memisahkan Namibia daripada Zimbabwe.[3]

Bentuk muka bumi

[sunting | sunting sumber]
Bukit pasir di Sossusvlei di Gurun Namib
Bukit pasir di Sossusvlei, Gurun Namib.

Agensi Statistik Namibia membahagikan landskap negara kepada lima zon geografi utama, iaitu penara tengah, Gurun Namib, tebing tinggi atau Great Escarpment, kawasan Bushveld dan Gurun Kalahari.[4] Penara tengah menempatkan Windhoek serta sebahagian daripada pusat penduduk dan kegiatan ekonomi utama negara.

Gurun Namib memanjang di sepanjang sebahagian besar pesisir Atlantik Namibia. Kawasan ini merangkumi dataran kerikil, banjaran bukit dan kawasan bukit pasir yang luas. Di timur, Gurun Kalahari terdiri daripada kawasan separa gersang dan berpasir yang melangkaui sempadan Namibia ke negara jiran.

Bahagian utara dan timur laut menerima lebih banyak hujan berbanding kawasan tengah dan selatan. Sungai kekal utama di sepanjang sempadan termasuk Sungai Kunene, Sungai Okavango, Sungai Zambezi dan Sungai Orange, manakala banyak alur sungai di kawasan gersang hanya mengalir secara bermusim.

Iklim

[sunting | sunting sumber]

Namibia mempunyai iklim yang sebahagian besarnya gersang hingga separa gersang. Menurut profil iklim Bank Dunia, purata hujan tahunan bagi tempoh klimatologi 1991-2020 ialah kira-kira 269.2 mm, dengan kebanyakan hujan berlaku dari Oktober hingga April.[24] Taburan hujan sangat tidak sekata dan secara umumnya meningkat dari kawasan pesisir serta selatan yang kering ke timur laut.

Arus Benguela yang sejuk mengalir di sepanjang pesisir Atlantik dan membantu mengekalkan suhu pesisir lebih rendah serta mengehadkan pembentukan hujan. Kabus pesisir bagaimanapun menjadi sumber lembapan yang penting bagi ekosistem Gurun Namib. Kemarau dan turun naik hujan merupakan ciri penting iklim Namibia dan memberi kesan terhadap bekalan air, pertanian serta penternakan.[24]

Alam sekitar dan pemuliharaan

[sunting | sunting sumber]
Dataran kering di Taman Negara Etosha
Landskap Taman Negara Etosha.

Perlindungan alam sekitar mempunyai kedudukan yang luar biasa dalam kerangka perlembagaan Namibia. Perkara 95 Perlembagaan menyatakan antara prinsip dasar negara ialah pemeliharaan ekosistem, proses ekologi dan kepelbagaian biologi serta penggunaan sumber semula jadi secara mampan.[10]

Kawasan perlindungan utama termasuk Taman Negara Etosha, kawasan pesisir Atlantik dan sebahagian besar Gurun Namib. Negara ini mempunyai dua Tapak Warisan Dunia UNESCO. Twyfelfontein atau /Ui-//aes, sebuah landskap kebudayaan yang terkenal dengan seni batu, disenaraikan pada tahun 2007, manakala Laut Pasir Namib diterima sebagai tapak semula jadi pada tahun 2013.[6]

Perubahan iklim, kemarau, kekurangan air dan tekanan terhadap sumber tanah merupakan antara cabaran alam sekitar yang dihadapi Namibia. Oleh sebab sebahagian besar negara menerima hujan yang rendah dan berubah-ubah, pengurusan air mempunyai kepentingan besar terhadap penempatan, pertanian dan pembangunan ekonomi.[24]

Politik dan pemerintahan

[sunting | sunting sumber]
Netumbo Nandi-Ndaitwah
Netumbo Nandi-Ndaitwah, Presiden Namibia sejak 2025.

Perlembagaan dan institusi negara

[sunting | sunting sumber]
Bangunan Tintenpalast dan taman Parlimen di Windhoek
Tintenpalast di Windhoek, tempat bersidangnya Parlimen Namibia.

Namibia ditakrifkan oleh Perlembagaan sebagai sebuah negara berdaulat, sekular, demokratik dan unitari.[10] Kuasa negara dibahagikan kepada cabang eksekutif, perundangan dan kehakiman.

Presiden ialah ketua negara, ketua kerajaan dan pemerintah tertinggi angkatan pertahanan. Presiden dipilih melalui hak mengundi sejagat secara langsung bagi tempoh lima tahun. Perlembagaan menetapkan bahawa calon presiden perlu memperoleh lebih daripada separuh undi sah untuk dipilih.[10]

Sejak 21 Mac 2025, Presiden ialah Netumbo Nandi-Ndaitwah.[11] Kerajaan beliau turut merangkumi Naib Presiden Lucia Witbooi dan Perdana Menteri Elijah Ngurare.[25]

Parlimen Namibia ialah badan perundangan dwidewan. Dewan Perhimpunan mempunyai 104 ahli, terdiri daripada 96 ahli yang dipilih dan lapan ahli tanpa hak mengundi yang dilantik oleh Presiden.[26] Majlis Kebangsaan mempunyai 42 ahli, dengan tiga wakil dipilih daripada setiap satu daripada 14 majlis wilayah.[27]

Pilihan raya dan parti politik

[sunting | sunting sumber]

Namibia mengadakan pilihan raya presiden dan Dewan Perhimpunan setiap lima tahun. Ahli Dewan Perhimpunan yang dipilih ditentukan melalui perwakilan berkadar berasaskan senarai parti, manakala presiden dipilih secara langsung.[28]

SWAPO telah memerintah di peringkat kebangsaan sejak kemerdekaan. Sokongan pilihan rayanya bagaimanapun berkurang berbanding tahap yang dicapai dalam beberapa pilihan raya terdahulu. Dalam pilihan raya 2024, calon SWAPO Netumbo Nandi-Ndaitwah memenangi pilihan raya presiden dengan 638,560 undi, sekali gus menjadi wanita pertama yang dipilih sebagai Presiden Namibia. Dalam pilihan raya Dewan Perhimpunan yang diadakan serentak, SWAPO memperoleh 51 daripada 96 kerusi yang dipilih, manakala Independent Patriots for Change (IPC) muncul sebagai parti pembangkang terbesar dengan 20 kerusi.[29]

Kehakiman

[sunting | sunting sumber]

Perlembagaan menjamin kebebasan badan kehakiman. Mahkamah Agung Namibia ialah mahkamah tertinggi negara, diikuti oleh Mahkamah Tinggi dan mahkamah bawahan yang diwujudkan oleh undang-undang. Hakim dilantik mengikut mekanisme yang melibatkan Presiden dan Suruhanjaya Perkhidmatan Kehakiman.[10]

Mahkamah mempunyai fungsi penting dalam mentafsir Perlembagaan serta menilai kesahihan tindakan kerajaan dan undang-undang. Hak asasi yang dilindungi Perlembagaan termasuk hak terhadap kehidupan, kebebasan peribadi, kesaksamaan di sisi undang-undang, kebebasan bersuara, kebebasan beragama dan hak politik.[10]

Hubungan luar

[sunting | sunting sumber]

Namibia ialah anggota Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu, Kesatuan Afrika, Komuniti Pembangunan Afrika Selatan (SADC) dan Komanwel.[3] Dasar luarnya mempunyai hubungan rapat dengan negara-negara Afrika selatan dan dengan negara yang menyokong perjuangan kemerdekaannya.

Malaysia dan Namibia menjalin hubungan diplomatik pada tahun 1990. Hubungan tersebut merangkumi pertukaran politik, perdagangan dan kerjasama ekonomi. Menurut Kementerian Luar Negeri Malaysia, jumlah perdagangan dua hala pada tahun 2025 bernilai RM394 juta.[30]

Pembahagian pentadbiran

[sunting | sunting sumber]
Peta 14 wilayah Namibia
Empat belas wilayah Namibia.

Namibia dibahagikan kepada 14 wilayah. Setiap wilayah dibahagikan lagi kepada kawasan pilihan raya. Bagi pilihan raya majlis wilayah 2025, Suruhanjaya Pilihan Raya Namibia merekodkan sejumlah 121 kawasan pilihan raya di seluruh negara.[31] Tiga ahli daripada setiap majlis wilayah dipilih untuk mewakili wilayah masing-masing dalam Majlis Kebangsaan.[31]

Penduduk wilayah menurut Banci Penduduk dan Perumahan 2023 adalah seperti berikut:[5]

Wilayah Namibia
Wilayah Kawasan pilihan raya Penduduk
(Banci 2023)
ǁKharas 7 109,893
Erongo 7 240,206
Hardap 8 106,680
Kavango Timur 6 218,421
Kavango Barat 8 123,266
Khomas 10 494,605
Kunene 7 120,762
Ohangwena 12 337,729
Omaheke 7 102,881
Omusati 12 316,671
Oshana 11 230,801
Oshikoto 11 257,302
Otjozondjupa 7 220,811
Zambezi 8 142,373
Jumlah 121 3,022,401

Pembahagian semasa mencerminkan perubahan pentadbiran yang dibuat selepas kemerdekaan. Antara perubahan penting ialah pembahagian bekas Wilayah Kavango kepada Kavango Timur dan Kavango Barat serta penamaan semula bekas Wilayah Caprivi sebagai Wilayah Zambezi.

Ekonomi

[sunting | sunting sumber]

Sektor utama

[sunting | sunting sumber]
Pemandangan Lombong Uranium Rössing di Namibia
Lombong uranium Rössing di Wilayah Erongo.

Ekonomi Namibia mempunyai asas pengeluaran yang agak tertumpu, dengan sektor perlombongan dan perkhidmatan memainkan peranan besar. Negara ini menghasilkan berlian, uranium dan emas, manakala pertanian, penternakan, perikanan, pelancongan, pengangkutan dan logistik turut menyumbang kepada kegiatan ekonomi.

Menurut Tabung Kewangan Antarabangsa (IMF), pertumbuhan ekonomi benar perlahan kepada 1.7% pada tahun 2025. IMF mengunjurkan pertumbuhan sekitar 2.1% bagi 2026, dengan kelemahan industri berlian dan pengeluaran emas sebahagiannya diimbangi oleh pengeluaran uranium dan aktiviti perkhidmatan.[32]

IMF menilai bahawa asas pertumbuhan Namibia masih sempit dan tertumpu pada sektor awam serta industri ekstraktif. Kekurangan kemahiran, kekangan peraturan dan ketidakpastian dasar merupakan antara halangan kepada pengembangan sektor swasta. Penemuan minyak dan gas luar pesisir serta rancangan pengeluaran hidrogen hijau menawarkan potensi pembangunan pada masa hadapan, tetapi beberapa projek utama masih bergantung pada keputusan pelaburan akhir dan oleh itu belum boleh dianggap sebagai sumber pengeluaran komersial yang mapan.[32]

Perikanan komersial tertumpu di pesisir Atlantik dan mempunyai hubungan rapat dengan kemudahan pelabuhan serta pemprosesan di Walvis Bay dan Lüderitz. Pertanian pula terhad oleh iklim kering dan turun naik hujan, dengan penternakan mempunyai kepentingan besar di banyak kawasan luar bandar.[4]

Kewangan, ketidaksamaan dan pembangunan manusia

[sunting | sunting sumber]

Mata wang negara ialah Dolar Namibia (NAD). Namibia menyertai Kawasan Monetari Bersama bersama Afrika Selatan, Lesotho dan Eswatini. Dolar Namibia ditambat pada kadar satu sama satu kepada Rand Afrika Selatan, dan rand turut menjadi wang sah di Namibia.[33]

Namibia mempunyai tahap ketidaksamaan pendapatan yang tinggi. Pemerhatian Gini terkini yang tersedia dalam pangkalan data Bank Dunia ialah 59.1 bagi tahun 2015.[1] Oleh sebab tiada pemerhatian Bank Dunia yang lebih baharu dan setanding tersedia, angka tersebut perlu dibaca sebagai ukuran bagi tahun 2015 dan bukannya keadaan tepat pada masa kini.

Dalam Laporan Pembangunan Manusia 2025, UNDP memberikan Namibia nilai Indeks Pembangunan Manusia 0.665 bagi tahun 2023, meningkat daripada pemerhatian sebelumnya dan meletakkannya pada kedudukan ke-136.[2] Data yang sama merekodkan jangka hayat semasa lahir sebanyak 67.4 tahun, jangkaan tempoh persekolahan 11.8 tahun dan purata tempoh persekolahan 7.3 tahun.[2]

Infrastruktur

[sunting | sunting sumber]

Pengangkutan

[sunting | sunting sumber]

Rangkaian pengangkutan Namibia penting kerana jarak yang jauh antara petempatan dan kedudukan negara sebagai laluan perdagangan bagi beberapa negara Afrika selatan yang tidak mempunyai pesisir laut.

Kereta api TransNamib berhampiran Kolmanskop
Kereta api TransNamib berhampiran Kolmanskop.

Rangkaian kereta api negara dikendalikan oleh TransNamib, syarikat pengangkutan milik negara. TransNamib menyatakan bahawa rangkaian relnya merangkumi kira-kira 2,687 km dan menghubungkan pusat ekonomi serta pelabuhan utama.[34]

Pelabuhan Walvis Bay di pesisir Atlantik Namibia
Pelabuhan Walvis Bay, pelabuhan komersial utama Namibia.

Namibian Ports Authority menguruskan dua pelabuhan komersial utama negara, iaitu Pelabuhan Walvis Bay dan Pelabuhan Lüderitz. Walvis Bay ialah pelabuhan komersial utama Namibia dan berfungsi sebagai pintu masuk bagi laluan perdagangan yang menghubungkan pesisir Atlantik dengan negara-negara di pedalaman Afrika selatan.[35]

Bagi pengangkutan udara, Lapangan Terbang Antarabangsa Hosea Kutako, di luar Windhoek, merupakan pintu masuk antarabangsa utama negara. Lapangan terbang domestik dan wilayah yang lain menyediakan hubungan dengan pusat seperti Walvis Bay, Lüderitz, Ondangwa dan Katima Mulilo.

Demografi

[sunting | sunting sumber]

Penduduk dan petempatan

[sunting | sunting sumber]
Pemandangan latar langit Windhoek
Pemandangan Windhoek, bandar terbesar Namibia.

Banci Penduduk dan Perumahan 2023 merekodkan 3,022,401 penduduk dalam 756,339 isi rumah.[5] Dengan keluasan 824,292 km², kepadatan penduduk negara ialah kira-kira 3.7 orang bagi setiap kilometer persegi, antara ciri demografi yang paling ketara bagi Namibia.

Penduduk tidak tersebar secara sekata. Wilayah utara mempunyai beberapa kawasan petempatan luar bandar yang padat, sementara Khomas, yang merangkumi Windhoek, merupakan wilayah paling ramai penduduk dengan 494,605 orang pada banci 2023.[5] Kawasan luas di Gurun Namib, selatan dan barat laut pula mempunyai kepadatan penduduk yang sangat rendah.

Banci 2023 menunjukkan bahawa penduduk Namibia masih relatif muda. Kira-kira 37% penduduk berumur di bawah 15 tahun, manakala golongan berumur 60 tahun dan ke atas membentuk kurang daripada satu persepuluh penduduk.[5] Kira-kira separuh penduduk tinggal di kawasan bandar, mencerminkan pertumbuhan Windhoek dan pusat bandar wilayah sejak kemerdekaan.[5]

Bahasa dan agama

[sunting | sunting sumber]

Perkara 3 Perlembagaan menetapkan Bahasa Inggeris sebagai satu-satunya bahasa rasmi Namibia.[10] Walau bagaimanapun, negara ini bersifat berbilang bahasa. Bahasa yang digunakan oleh masyarakat Namibia termasuk pelbagai bentuk Oshiwambo, Khoekhoegowab, Otjiherero, RuKwangali, siLozi, bahasa-bahasa San, Afrikaans dan Jerman. Bahasa-bahasa tersebut tidak semuanya mempunyai kedudukan perundangan yang sama, dan istilah "bahasa kebangsaan" atau "bahasa wilayah" tidak wajar disamakan dengan status bahasa rasmi yang ditetapkan Perlembagaan.

Agama Kristian merupakan agama yang dianuti oleh sebahagian besar penduduk. Anggaran yang digunakan dalam Laporan Kebebasan Beragama Antarabangsa Amerika Syarikat bagi 2023 menyatakan kira-kira 97% penduduk mengenal pasti sebagai Kristian, dengan tradisi Lutheran dan Katolik Roma antara denominasi terbesar.[36] Kepercayaan tradisional Afrika dan komuniti agama yang lebih kecil turut terdapat di negara ini. Perlembagaan menjamin kebebasan hati nurani dan kebebasan beragama serta menetapkan Namibia sebagai sebuah negara sekular.[10]

Pendidikan dan kesihatan

[sunting | sunting sumber]

Pendidikan formal menggunakan bahasa Inggeris secara meluas, sementara bahasa tempatan turut mempunyai peranan dalam pendidikan awal dan konteks masyarakat. Antara institusi pendidikan tinggi negara ialah Universiti Namibia dan Universiti Sains dan Teknologi Namibia, kedua-duanya berpusat di Windhoek.

Petunjuk pembangunan manusia menunjukkan kemajuan jangka panjang tetapi juga cabaran yang berterusan. Bagi tahun 2023, UNDP merekodkan jangka hayat semasa lahir sebanyak 67.4 tahun, jangkaan tempoh persekolahan 11.8 tahun dan purata tempoh persekolahan 7.3 tahun.[2] Perbezaan pendapatan, jarak yang jauh antara penempatan dan taburan penduduk yang jarang memberi kesan terhadap penyediaan perkhidmatan pendidikan dan kesihatan, khususnya di kawasan luar bandar.

Budaya

[sunting | sunting sumber]
Sekumpulan masyarakat Himba berkumpul di sebuah kampung tradisional di utara Namibia
Perhimpunan masyarakat Himba di sebuah kampung tradisional di utara Namibia, 2007.

Budaya Namibia dibentuk oleh kepelbagaian masyarakat dan bahasa negara itu serta pengalaman sejarah sebelum penjajahan, zaman penjajahan Jerman dan pemerintahan Afrika Selatan, dan pembentukan identiti kebangsaan selepas kemerdekaan. Tradisi masyarakat Aawambo, Kavango, Ovaherero, Nama, Damara, San, Himba dan Lozi wujud bersama pengaruh Afrikaans, Jerman dan Afrika Selatan. Kepelbagaian ini terserlah dalam bahasa, muzik, tarian, sastera lisan, masakan dan amalan kemasyarakatan. Perlembagaan Namibia turut memberikan perlindungan kepada kepelbagaian tersebut; Perkara 19 menjamin hak setiap orang untuk menikmati, mengamalkan, mengekalkan dan memajukan budaya, bahasa dan tradisi masing-masing, tertakluk pada Perlembagaan, hak orang lain dan kepentingan negara.[37]

Muzik dan seni persembahan

[sunting | sunting sumber]

Muzik dan tarian tradisional Namibia merangkumi pelbagai bentuk yang berkait rapat dengan kehidupan sosial masyarakat. Kajian mengenai seni persembahan tempatan mendapati bahawa banyak tradisi persembahan menggabungkan alat muzik, nyanyian dan tarian dengan unsur dramatik seperti pakaian khas serta penggunaan ruang dan suasana persembahan. Oleh itu, batas antara muzik, tarian, penceritaan dan drama tidak semestinya terpisah secara tegas dalam tradisi persembahan masyarakat Namibia.[38]

Salah satu tradisi muzik yang mendapat pengiktirafan antarabangsa ialah pengetahuan dan kemahiran muzik masyarakat Nama yang kini didaftarkan oleh UNESCO dengan nama Aboxan Musik ǀŌb ǂÂns tsî ǁKhasigu, ancestral musical sound knowledge and skills. Unsur tersebut dimasukkan pada tahun 2020 dalam Senarai Warisan Budaya Tidak Ketara yang Memerlukan Perlindungan Segera, yang menunjukkan keperluan untuk memperkukuh pemindahan pengetahuan muzik itu antara generasi.[39]

Pada peringkat institusi, National Theatre of Namibia di Windhoek merupakan salah satu pusat utama seni persembahan negara. Programnya merangkumi drama, muzik, tarian dan seni persembahan langsung serta menyediakan ruang bagi penghasilan dan pementasan karya oleh penggiat seni Namibia. Institusi itu juga menerima karya dalam pelbagai bahasa yang digunakan di Namibia, mencerminkan sifat berbilang bahasa dalam kehidupan kebudayaan negara.[40]

Kesusasteraan dan media

[sunting | sunting sumber]

Tradisi lisan merupakan salah satu asas kesusasteraan Namibia. Cerita rakyat, puisi, lagu dan penceritaan lisan digunakan untuk menyampaikan pengetahuan tentang sejarah, adat, kepercayaan dan pengalaman masyarakat dari satu generasi kepada generasi berikutnya. Tinjauan kebudayaan yang diterbitkan tidak lama selepas kemerdekaan mendokumentasikan kekayaan sastera lisan dalam bahasa-bahasa Afrika di Namibia serta peranannya dalam merekodkan pengalaman sebelum dan semasa zaman penjajahan.[41]

Kesusasteraan bertulis berkembang bersama tradisi lisan tersebut dan diterbitkan dalam beberapa bahasa. Antara karya pascakemerdekaan yang mendapat penerbitan di luar Namibia ialah novel The Purple Violet of Oshaantu karya Neshani Andreas. Karya itu mula-mula diterbitkan dalam siri African Writers Series terbitan Heinemann sebelum diterbitkan semula oleh Weaver Press.[42]

Dalam bidang media, Perkara 21(1)(a) Perlembagaan menjamin kebebasan bersuara dan berekspresi, termasuk kebebasan akhbar dan media lain.[37] Penyiaran awam mencerminkan kepelbagaian linguistik negara. Namibian Broadcasting Corporation (NBC) mengendalikan rangkaian perkhidmatan radio yang merangkumi siaran dalam bahasa Inggeris, Afrikaans, Setswana serta beberapa bahasa masyarakat tempatan, membolehkan penyiaran berita, hiburan dan rancangan kebudayaan kepada khalayak bahasa yang berbeza.[43]

Masakan

[sunting | sunting sumber]
Bubur mahangu sedang dimasak di dalam sebuah periuk
Penyediaan bubur mahangu. Sekoi mutiara merupakan makanan ruji penting khususnya di utara Namibia.

Masakan Namibia berbeza mengikut wilayah, persekitaran dan tradisi masyarakat. Di kawasan pertanian komunal, khususnya di utara negara, sekoi mutiara yang dikenali sebagai mahangu merupakan makanan ruji yang penting. Tepung mahangu digunakan untuk menyediakan bubur pekat yang dikenali sebagai oshifima, manakala jagung turut memainkan peranan penting dalam pemakanan. Kekacang, daging dan hasil ternakan lain melengkapkan makanan di banyak kawasan, dengan corak pemakanan berbeza mengikut keadaan pertanian dan tradisi setempat.[44][45]

Di kawasan bandar, kapana, iaitu daging yang dipanggang dan dijual dalam bahagian kecil di gerai atau pasar terbuka, merupakan antara bentuk makanan jalanan yang terkenal. Budaya kapana amat dikaitkan dengan kawasan pasar seperti Single Quarters di Katutura, Windhoek, dan telah berkembang sebagai ruang makan serta kegiatan ekonomi tidak formal. Kepelbagaian masakan Namibia pada keseluruhannya turut mencerminkan hubungan sejarah negara dengan Afrika Selatan dan Eropah, di samping tradisi makanan masyarakat tempatan.[46]

Sukan

[sunting | sunting sumber]
Pemain Namibia dan New Zealand dalam perlawanan ragbi di Piala Dunia Ragbi 2023
Namibia menentang New Zealand dalam peringkat kumpulan Piala Dunia Ragbi 2023, 15 September 2023.

Namibia mengambil bahagian secara tetap dalam beberapa sukan antarabangsa, khususnya bola sepak, ragbi kesatuan, kriket dan olahraga. Dalam bola sepak, pasukan kebangsaan lelaki mencatat pencapaian penting pada Piala Negara-Negara Afrika 2023, yang berlangsung di Côte d'Ivoire pada Januari 2024, apabila pasukan itu mara ke peringkat kalah mati buat kali pertama dalam sejarah penyertaannya.[47]

Pasukan ragbi kebangsaan pula menyertai tujuh edisi Piala Dunia Ragbi berturut-turut dari 1999 hingga 2023.[48] Dalam kriket, Namibia membuat penampilan keempat berturut-turut dalam Piala Dunia T20 Lelaki ICC pada edisi 2026. Pencapaian terbaiknya dalam kejohanan tersebut ialah mara ke peringkat Super 12 pada penampilan sulungnya pada tahun 2021.[49]

Olahraga menghasilkan pencapaian Olimpik yang paling menonjol bagi Namibia. Frankie Fredericks memenangi empat pingat perak Olimpik, masing-masing dalam acara 100 meter dan 200 meter pada Barcelona 1992 dan Atlanta 1996.[50] Pada Tokyo 2020, Christine Mboma memenangi pingat perak dalam acara 200 meter dan menjadi wanita Namibia pertama memenangi pingat Olimpik.[51]

Warisan

[sunting | sunting sumber]
Seni batu prasejarah pada permukaan batu di Twyfelfontein, Namibia
Seni batu di Twyfelfontein, Tapak Warisan Dunia UNESCO.

Perlindungan warisan Namibia diselaraskan oleh National Heritage Council of Namibia, sebuah badan berkanun yang ditubuhkan di bawah National Heritage Act 2004 (Akta No. 27 tahun 2004). Majlis tersebut bertanggungjawab mengenal pasti, melindungi dan mengurus warisan kebudayaan dan semula jadi negara serta menggantikan National Monuments Council pada tahun 2005.[52]

Twyfelfontein, yang turut dikenali sebagai /Ui-//aes, ialah tapak warisan kebudayaan Namibia yang paling menonjol di peringkat antarabangsa. Tapak tersebut mempunyai salah satu kepekatan petroglif terbesar di Afrika, bersama lukisan batu dan tinggalan arkeologi dari Zaman Batu Akhir. UNESCO memasukkannya dalam Tapak Warisan Dunia pada tahun 2007 berdasarkan nilai seni batunya sebagai rekod luas mengenai amalan ritual masyarakat pemburu-pengumpul di rantau itu selama sekurang-kurangnya dua alaf.[53]

Warisan budaya tidak ketara turut menerima pengiktirafan antarabangsa. Pada tahun 2015, UNESCO memasukkan Oshituthi shomagongo, festival buah marula masyarakat Aawambo, dalam Senarai Perwakilan Warisan Budaya Tidak Ketara Kemanusiaan. Festival selama dua hingga tiga hari itu berlangsung antara Mac dengan April dan menghimpunkan lapan masyarakat Aawambo. Kegiatan yang berkaitan dengannya merangkumi pengumpulan dan pemprosesan buah marula, penyediaan minuman omagongo, perkongsian makanan dan minuman serta pertemuan sosial yang membantu memindahkan pengetahuan dan amalan budaya antara generasi.[54]

Ingatan terhadap zaman penjajahan juga menjadi sebahagian daripada warisan awam dan pembentukan ingatan sejarah Namibia, khususnya berkaitan genosid Ovaherero dan Nama oleh pasukan kolonial Jerman antara 1904 dengan 1908. Melalui Proklamasi No. 19 tahun 2024, 28 Mei diisytiharkan sebagai Hari Peringatan Genosid dan cuti umum. Peringatan kebangsaan rasmi yang pertama diadakan pada 28 Mei 2025 di Parliament Gardens, Windhoek, sebagai sebahagian daripada usaha negara memperingati mangsa dan sejarah masyarakat yang terjejas.[55]

Lihat juga

[sunting | sunting sumber]

Rujukan

[sunting | sunting sumber]
  1. 1 2 "Gini index - Namibia" (dalam bahasa Inggeris). Bank Dunia. Dicapai pada 11 Ogos 2026.
  2. 1 2 3 4 5 "Human Development Report 2025: Statistical Annex, Tables 1–7" (XLSX) (dalam bahasa Inggeris). Program Pembangunan Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu. 2025. Dicapai pada 11 Ogos 2026.
  3. 1 2 3 "Namibia" (dalam bahasa Inggeris). Suruhanjaya Ekonomi Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu untuk Afrika. Dicapai pada 11 Ogos 2026.
  4. 1 2 3 4 "Agriculture and Fishing Indicators Statistical Bulletin, First Quarter 2024" (PDF) (dalam bahasa Inggeris). Namibia Statistics Agency. 2024. Dicapai pada 11 Ogos 2026.
  5. 1 2 3 4 5 6 "2023 Population and Housing Census Main Report: Excel Tables" (XLSX) (dalam bahasa Inggeris). Namibia Statistics Agency. 2024. Dicapai pada 11 Ogos 2026.
  6. 1 2 "Namibia". World Heritage Convention (dalam bahasa Inggeris). UNESCO. Dicapai pada 11 Ogos 2026.
  7. ↑ "Speech by Minister of State Katja Keul at the conference "New Perspectives on German Colonial Rule"" (dalam bahasa Inggeris). Federal Foreign Office, Germany. 17 Oktober 2022. Dicapai pada 11 Ogos 2026.
  8. 1 2 3 4 5 "The UN's role in Namibian Independence" (dalam bahasa Inggeris). United Nations in Namibia. 17 Mac 2022. Dicapai pada 11 Ogos 2026. Ralat petik: Tag <ref> tidak sah, nama "UNIndependence" digunakan secara berulang dengan kandungan yang berbeza
  9. ↑ "The Port of Walvis Bay History" (dalam bahasa Inggeris). Namibian Ports Authority. Dicapai pada 11 Ogos 2026.
  10. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 "Constitution of the Republic of Namibia" (PDF) (dalam bahasa Inggeris). Government of Namibia. Dicapai pada 11 Ogos 2026.
  11. 1 2 3 "The President" (dalam bahasa Inggeris). Office of the President, Republic of Namibia. Dicapai pada 11 Ogos 2026. Ralat petik: Tag <ref> tidak sah, nama "President" digunakan secara berulang dengan kandungan yang berbeza
  12. 1 2 "History Population, Language and Culture". Ministry of Environment, Forestry and Tourism, Republic of Namibia. Dicapai pada 11 Ogos 2026.
  13. 1 2 3 "Committed to the path of reconciliation". The Federal Government of Germany. 28 Mei 2025. Dicapai pada 11 Ogos 2026.
  14. 1 2 "UNTAG". United Nations Peacekeeping. Dicapai pada 11 Ogos 2026.
  15. ↑ "History". Embassy of the Republic of Namibia in France. Dicapai pada 11 Ogos 2026.
  16. ↑ "Legal Consequences for States of the Continued Presence of South Africa in Namibia (South West Africa) notwithstanding Security Council Resolution 276 (1970)". International Court of Justice. 21 Jun 1971. Dicapai pada 11 Ogos 2026.
  17. ↑ "Resolution 435 (1978)". United Nations Digital Library. 29 September 1978. Dicapai pada 11 Ogos 2026.
  18. ↑ "Agreement among the People's Republic of Angola, the Republic of Cuba, and the Republic of South Africa (Tripartite Agreement)". United Nations Peacemaker. 22 Disember 1988. Dicapai pada 11 Ogos 2026.
  19. 1 2 "Government Gazette of the Republic of Namibia, No. 2" (PDF). Government of the Republic of Namibia. 21 Mac 1990. Dicapai pada 11 Ogos 2026.
  20. ↑ "UN Special Political Missions: An Overview" (PDF). United Nations Department of Political and Peacebuilding Affairs. Dicapai pada 11 Ogos 2026.
  21. ↑ "The Port of Walvis Bay History". Namibian Ports Authority. Dicapai pada 11 Ogos 2026.
  22. ↑ "Previous Election Results". Electoral Commission of Namibia. Dicapai pada 11 Ogos 2026.
  23. ↑ "The Former Presidents". Office of the President, Republic of Namibia. Dicapai pada 11 Ogos 2026.
  24. 1 2 3 "Climate Risk Country Profile: Namibia" (PDF) (dalam bahasa Inggeris). Kumpulan Bank Dunia. 2021. Dicapai pada 11 Ogos 2026.
  25. ↑ "Statement by H.E. Dr Netumbo Nandi-Ndaitwah on the Occasion of the New Year's Greeting to the Diplomatic Corps, 2026" (PDF) (dalam bahasa Inggeris). Office of the President, Republic of Namibia. 10 Februari 2026. Dicapai pada 11 Ogos 2026.
  26. ↑ "National Assembly" (dalam bahasa Inggeris). Parliament of the Republic of Namibia. Dicapai pada 11 Ogos 2026.
  27. ↑ "History" (dalam bahasa Inggeris). Parliament of the Republic of Namibia. Dicapai pada 11 Ogos 2026.
  28. ↑ "Understanding Democracy: Civic Education in Namibia" (PDF) (dalam bahasa Inggeris). Electoral Commission of Namibia. 2024. Dicapai pada 11 Ogos 2026.
  29. ↑ "Presidential and National Assembly Elections 2024" (PDF) (dalam bahasa Inggeris). Electoral Commission of Namibia. 2025. Dicapai pada 11 Ogos 2026.
  30. ↑ "Working Visit of the Minister of International Relations and Trade of the Republic of Namibia to Malaysia, 20–21 April 2026" (dalam bahasa Inggeris). Kementerian Luar Negeri Malaysia. 21 April 2026. Dicapai pada 11 Ogos 2026.
  31. 1 2 "Polling Stations: Regional Councils and Local Authorities Elections, 26 November 2025" (PDF) (dalam bahasa Inggeris). Electoral Commission of Namibia. 2025. Dicapai pada 11 Ogos 2026.
  32. 1 2 "IMF Executive Board Concludes 2026 Article IV Consultation with Namibia" (dalam bahasa Inggeris). Tabung Kewangan Antarabangsa. 11 Jun 2026. Dicapai pada 11 Ogos 2026.
  33. ↑ "Inflation Target" (dalam bahasa Inggeris). Bank of Namibia. 17 November 2025. Dicapai pada 11 Ogos 2026.
  34. ↑ "TransNamib" (dalam bahasa Inggeris). TransNamib Holdings. Dicapai pada 11 Ogos 2026.
  35. ↑ "Welcome to the Port of Walvis Bay" (dalam bahasa Inggeris). Namibian Ports Authority. Dicapai pada 11 Ogos 2026.
  36. ↑ "2023 Report on International Religious Freedom: Namibia" (dalam bahasa Inggeris). United States Department of State. 2024. Dicapai pada 11 Ogos 2026.
  37. 1 2 "Namibian Constitution". NamibLII (dalam bahasa Inggeris). Articles 19 and 21. Dicapai pada 11 Ogos 2026.
  38. ↑ Mans, Minette (11 September 2000). "Using Namibian Music/Dance Traditions as a Basis for Reforming Arts Education". International Journal of Education & the Arts (dalam bahasa Inggeris). 1 (3). Dicapai pada 11 Ogos 2026.
  39. ↑ "Aboxan Musik ǀŌb ǂÂns tsî ǁKhasigu, ancestral musical sound knowledge and skills" (dalam bahasa Inggeris). UNESCO. Dicapai pada 11 Ogos 2026.
  40. ↑ "Programs" (dalam bahasa Inggeris). National Theatre of Namibia. Dicapai pada 11 Ogos 2026.
  41. ↑ Kenny, Leo (1991). Culture in Namibia: An Overview (PDF) (dalam bahasa Inggeris). Windhoek: SIDA. Dicapai pada 11 Ogos 2026.
  42. ↑ "The Purple Violet of Oshaantu" (dalam bahasa Inggeris). Weaver Press. Dicapai pada 11 Ogos 2026.
  43. ↑ "Radio" (dalam bahasa Inggeris). Namibian Broadcasting Corporation. Dicapai pada 11 Ogos 2026.
  44. ↑ "FAO - Nutrition country profiles: Namibia 2001" (dalam bahasa Inggeris). Pertubuhan Makanan dan Pertanian. 2001. Dicapai pada 11 Ogos 2026.
  45. ↑ "Mahangu pasta aims for local retail shelves". New Era (dalam bahasa Inggeris). 22 Mei 2025. Dicapai pada 11 Ogos 2026.
  46. ↑ "Volume 3 of Kapana Festival a success". New Era (dalam bahasa Inggeris). 8 April 2019. Dicapai pada 11 Ogos 2026.
  47. ↑ "Namibia hold Mali to book maiden AFCON knockout qualification" (dalam bahasa Inggeris). Konfederasi Bola Sepak Afrika. 24 Januari 2024. Dicapai pada 11 Ogos 2026.
  48. ↑ "RWC 2027 FQT Team Guide: Namibia" (dalam bahasa Inggeris). World Rugby. 29 Oktober 2025. Dicapai pada 11 Ogos 2026.
  49. ↑ "Erasmus leads Namibia for ICC Men's T20 World Cup 2026" (dalam bahasa Inggeris). Majlis Kriket Antarabangsa. 3 Januari 2026. Dicapai pada 11 Ogos 2026.
  50. ↑ "Frankie Fredericks". Olympics.com (dalam bahasa Inggeris). Jawatankuasa Olimpik Antarabangsa. Dicapai pada 11 Ogos 2026.
  51. ↑ "Christine Mboma claims 200m U20 world title". Olympics.com (dalam bahasa Inggeris). Jawatankuasa Olimpik Antarabangsa. 21 Ogos 2021. Dicapai pada 11 Ogos 2026.
  52. ↑ "About Us" (dalam bahasa Inggeris). National Heritage Council of Namibia. Dicapai pada 11 Ogos 2026.
  53. ↑ "Twyfelfontein or /Ui-//aes" (dalam bahasa Inggeris). UNESCO. Dicapai pada 11 Ogos 2026.
  54. ↑ "Oshituthi shomagongo, marula fruit festival" (dalam bahasa Inggeris). UNESCO. Dicapai pada 11 Ogos 2026.
  55. ↑ "Statement by Her Excellency Dr Netumbo Nandi-Ndaitwah on the Occasion of the Genocide Remembrance Day" (PDF) (dalam bahasa Inggeris). Office of the President, Republic of Namibia. 28 Mei 2025. Dicapai pada 11 Ogos 2026.

Pautan luar

[sunting | sunting sumber]
Diambil daripada "https://ms.wikipedia.org/w/index.php?title=Namibia&oldid=6925528"