بوداپێست
| بوداپێست | |
|---|---|
| بە هەنگاری: Budapest | |
_(14995308504).jpg) | |
| بەشێکە لە | Central Hungary |
| دامەزران | ١٧ی تشرینی دووەمی ١٨٧٣ |
| ناو بە زمانی فەرمی | Budapest |
| ناونراوە لەدوای | Buda، Pest |
| زمانی فەرمی | زمانی مەجاری |
| کیشوەر | ئەورووپا |
| وڵات | مەجارستان |
| پایتەختی | مەجارستان |
| دابەشکاریی کارگێڕی | مەجارستان |
| Enclave within | Pest County |
| پۆتانی شوێن | ٤٧°٢٩′٥٤″N ١٩°٢′٢٧″E |
| نووسینگەی بەڕێوەبردن | Mayor of Budapest |
| سەرۆک | Gergely Karácsony |
| ئەندامی | تۆڕی شارە داھێنەرەکان لە یوونێسکۆ، فیدراسیۆنی شارە گەشتیارییەکانی جیھان، League of Historical Cities، Organization of World Heritage Cities |
| دانیشتووان | ١٬٦٨٥٬٢٠٩ |
| بەرزی لە ئاستی دەریا | ١١٧ مەتر |
| خوشکەشارەکان | کڕاکۆف |
| زمانەکان | زمانی مەجاری |
| ڕووداوە بەرچاوەکان | Siege of Budapest |
| دەردەکەوێت لە بەرھەمی | Civilization V |
| ڕووبەر | ٥٢٥٫١٤ کیلۆمەتر چوارگۆشە |
| کۆدی پۆستە | 1011–1239 |
| وێبگە | https://budapest.hu/ |
| وەسفی ئاڵا | flag of Budapest |
| وەسفی نیشان | coat of arms of Budapest |
| ئابووری بابەت | economy of Budapest |
| دیمۆگرافیای بابەت | demographics of Budapest |
| کۆدی تەلەفۆن | 1 |
| Category for honorary citizens of entity | Category:Honorary citizens of Budapest |
 | |
بوداپێست پایتەختی مەجارستان و گەورەترین شاریەتی و بە نۆیەم گەورەترین شاری یەکێتیی ئەورووپا دادەنرێت، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە بە ١،٧٥٢،٢٨٦ کەس مەزەندە دەکرێت لەسەر ڕووبەرێکی زەوی کە نزیکەی ٥٢٥ کیلۆمەتر دووجایە (٢٠٣ میلی دووجا)، شارێکی جیھانییە و خاوەن خاڵی بەھێزە لە بوارەکانی بازرگانی، ڕامیاری، دارایی، ڕاگەیاندن، ھونەر، مۆدێل، توێژینەوە، تەکنەلۆژیا، پەروەردە و کات بەسەربردن[١][٢]، و ناوەندی دارایی ھەنگاریایە، و وەک دووەم خێراترین ئابووری شاری پەرەسەندوو لە ئەورووپادا پۆلێن کراوە، بوداپێست بارەگای سەرەکی زۆرێک لە دامەزراوە و ڕێکخراو و کۆمپانیا نێونەتەوەیییە دیارەکانی جیھانە، زیاتر لە ٤٠ کۆلێژ و زانکۆ لە بوداپێستدا ھەن، لەوانە زانکۆی ئۆتڤۆش لۆراند و زانکۆی سێمێلوێیس و زانکۆی بوداپێست بۆ تەکنەلۆژیا و ئابووری و زانکۆی بوداپێست میترۆپۆلیتان، لە ساڵی ١٨٩٦ سیستمێکی مێترۆی ژێرزەوی شارەکە کرایەوە، مێترۆی بوداپێست خزمەت بە ١.٢٧ ملیۆن سەرنشین دەکات، لەکاتێکدا تۆڕی ترامی بوداپێست ڕۆژانە خزمەت بە ١.٠٨ ملیۆن سەرنشین دەکات.
مێژوو
[دەستکاری]یەکەم نیشتەجێگە لەسەر خاکی بوداپێست لەلایەن سێڵتەکانەوە پێش ساڵی ١ی زایینی دروست کراوە. دواتر لەلایەن ڕۆمەکانەوە داگیر کراوە. ئۆبوودا یان بوداپێستی کۆن لەسەر داروپەردووی شاری ڕۆمانی ئاکوینکوم لە ساڵی ٨٩ی زایینیدا بنیات نراوە و پایتەختی ویلایەتی پانۆنیای خواروو بووە لە ساڵی ١٠٦ی زایینییەوە تا سەدەی چوارەمی زایینی. لە سەرەتادا نیشتەجێگەیەکی سەربازی بوو، و شارەکە وردە وردە لە دەوروبەریدا گەشەی کرد، ئەمەش وای کرد ببێتە خاڵێکی سەرەکی لە ژیانی بازرگانی شارەکەدا، پاشان ڕۆمەکان ڕێگاوبان و شانۆ و گەرماو و خانوویان بە زەوییە گەرمکراوەکانەوە لەم سەربازگە سەربازییە قایمکراوەدا دروست کرد. ڕۆڵی کەلتووری بودا لە سەردەمی پاشا ماتیاس کۆرڤینۆسدا گرنگییەکی تایبەتی ھەبوو. ڕێنسانسی ئیتاڵی کاریگەرییەکی زۆری لەسەر شارەکە ھەبوو. پەرتووکخانەکەی بەناوی «Bibliotheca Corviniana» گەورەترین کۆمەڵەی ئەورووپی بوو لە تۆمارە مێژووییەکان و کارە فەلسەفی و زانستییەکان لە سەدەی پازدەھەمدا، و لە ڕووی قەبارەوە لە دوای پەرتووکخانەی ڤاتیکان دووەم بوو. دوای دامەزراندنی یەکەم زانکۆی ھەنگاری لە پێچ لە ساڵی ١٣٦٧ (زانکۆی پێچ)، دووەم زانکۆ لە ئۆبوودا لە ساڵی ١٣٩٥ زایینی (زانکۆی ئۆبوودا) دامەزرا. یەکەم پەرتووکی ھەنگاری لە بودا لە ساڵی ١٤٧٣ زایینی چاپ کرا. عوسمانییەکان بودایان لە ساڵی ١٥٢٦ و ھەروەھا لە ساڵی ١٥٢٩دا گرت، و لە کۆتاییدا لە ساڵی ١٥٤١دا فەتحیان کرد. دەسەڵاتی عوسمانی بۆ ماوەی زیاتر لە ١٥٠ ساڵ بەردەوام بوو. تورکە عوسمانییەکان چەندین گەرماوی تورکی دیاریان لەناو شارەکەدا دروست کرد کە زۆربەیان تا ئێستاش دوای ٥٠٠ ساڵ بەکاردەھێنرێن وەک (گەرماوەکانی ڕووداس و گەرماوەکانی کیرالی). ھەردوو شاری بودا (واتە بودای کۆن) کە لەسەر کەناری ڕۆژئاوای ڕووباری دانووب ھەڵکەوتووە لەگەڵ شاری پێست کە لەسەر کەناری ڕۆژھەڵاتی ڕووباری دانووب ھەڵکەوتووە لە ساڵی ١٨٧٣دا یەکیان گرت و لە ئەنجامی یەکگرتنەکەدا ناوی بوو بە بوداپێست.
جوگرافیا
[دەستکاری]بەرز و نزمی
[دەستکاری]
بوداپێست، کە بە شێوەیەکی ستراتیژی لە ناوەندی حەوزی پانۆنیاندا ھەڵکەوتووە، لەسەر ڕێگەیەکی کۆن دەکەوێت کە گردەکانی ترانسدانوبیا بە دەشتی گەورە دەبەستێتەوە. بە ئۆتۆمبێل، ٢١٦ kiloمەتر (١٣٤ mi) لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ڤیێنا، نەمسا؛ ٥٤٥ kiloمەتر (٣٣٩ mi) لە باشووری وارشۆ، پۆڵەندا؛ ١٬٥٦٥ kiloمەتر (٩٧٢ mi) لە باشووری ڕۆژاوای مۆسکۆ، ڕووسیا؛ ١٬١٢٢ kiloمەتر (٦٩٧ mi) لە باکووری ئەتینا، یۆنان؛ ١٬٢٣٥ kiloمەتر (٧٦٧ mi) لە باکووری ڕۆژھەڵاتی ڕۆما، ئیتاڵیا؛ ٧٨٨ kiloمەتر (٤٩٠ mi) لە باکووری ڕۆژھەڵاتی میلان، ئیتاڵیا؛ ٤٤٣ kiloمەتر (٢٧٥ mi) لە باشووری ڕۆژھەڵاتی پڕاگ، کۆماری چیک؛ ٣٤٣ kiloمەتر (٢١٣ mi) لە باکووری ڕۆژھەڵاتی زاگرێب، کرواتیا؛ ٧٤٨ kiloمەتر (٤٦٥ mi) لە باکووری ڕۆژھەڵاتی سپلیت، کرواتیا؛ و ١٬٣٢٩ kiloمەتر (٨٢٦ mi) لە باکووری ڕۆژاوای ئەستەمبوڵ، تورکیا دوورە.[٣]
ڕووبەری ٥٢٥-square-kilometre (٢٠٣ sq mi)ی بوداپێست لە ناوەندی مەجارستاندا ھەڵکەوتووە، کە بە نیشتەجێبووەکانی کۆمەڵەی دەوروبەری لە پارێزگای پێست دەورە دراوە. پایتەختەکە بە ڕیزبەندی ٢٥ و٢٩ km (١٦ و١٨ mi) لە ئاراستەی باکوور–باشوور و ڕۆژھەڵات–ڕۆژاوا درێژ دەبێتەوە. ڕووباری دانووب لە باکوورەوە دەچێتە ناو شارەکە؛ دواتر دەوری دوو دوورگە دەدات، کە ئەوانیش دوورگەی ئۆبودا و دوورگەی مارگرێتن.[٤] سێیەم دوورگە دوورگەی چێپێلە کە گەورەترین دوورگەی دانووبە لە بوداپێست، بەڵام تەنھا بەشی ھەرە باکووری لە ناو سنوورەکانی شاردایە. ئەو ڕووبەرەی کە دوو بەشەکەی شارەکە لە یەکتر جیا دەکاتەوە لە تەسکترین خاڵیدا لە بوداپێست ٢٣٠ m (٧٥٥ پێ) پانە. پێست لەسەر زەوییەکی تەختی دەشتی گەورە ھەڵکەوتووە، لە کاتێکدا بودا زیاتر گردەڵانییە.[٤]
دانووبی پان ھەمیشە لەم خاڵەدا لەبەر کەمبوونی ژمارەی دوورگەکان لە ناوەڕاستی ڕووبەرەکەدا دەتوانرا تێپەڕێنرێت. شارەکە خاوەنی جیاوازییەکی بەرچاوی بەرز و نزمییە: بودا لەسەر تەختایییە بەرزەکانی ڕووبار و گردەکانی لای ڕۆژاوا دروست کراوە، لە کاتێکدا پێستی زۆر گەورەتر لەسەر دەشتێکی لمینی تەخت و بێ تایبەتمەندی لە کەناری بەرامبەری ڕووبارەکە بڵاو بووەتەوە.[٥] زەویی پێست بە لێژییەکی کەم بەرەو ڕۆژھەڵات بەرز دەبێتەوە، بۆیە بەشەکانی ھەرە ڕۆژھەڵاتی شارەکە لە ھەمان بەرزیی بچووکترین گردەکانی بودادان، بەتایبەتی گردی گێلێرت و گردی قەڵا.[٦]
گردەکانی بودا بە شێوەیەکی سەرەکی لە بەردی کلس و دۆلۆمیت پێکدێن، ئاوەکە سپێلیۆتێمەکانی دروست کردووە، کە بەناوبانگترینیان ئەشکەوتی پاڵڤۆڵگی (درێژیی گشتی ٧٬٢٠٠ m or ٢٣٬٦٠٠ پێ) و ئەشکەوتی سێملۆھێگی (درێژیی گشتی ٢٬٢٠٠ m or ٧٬٢٠٠ پێ) ن. گردەکان لە سەردەمی تریاسیکدا دروست بوون. بەرزترین خاڵی گردەکان و بوداپێست گردی یانۆسە بە بەرزیی ٥٢٧ مەتر (١٬٧٢٩ پێ) لە سەرووی ئاستی دەریاوە. نزمترین خاڵ ھێڵی دانووبە کە ٩٦ مەتر (٣١٥ پێ) لە سەرووی ئاستی دەریاوەیە. بوداپێست ھەروەھا دەوڵەمەندە بە ناوچە سەوزەکان. لەو ٥٢٥ square kilometre (٢٠٣ square mile)ی کە شارەکە دایپۆشیوە، ٨٣ square kilometre (٣٢ square mile) ناوچەی سەوز، پارک و دارستانە.[٧] دارستانەکانی گردەکانی بودا لە ڕووی ژینگەیییەوە پارێزراون.[٨]
گرینگیی شارەکە لە ڕووی ھاتوچۆوە زۆر ناوەندییە، چونکە زۆرێک لە ڕێگا ئەورووپییەکان و ھێڵە پۆڵایینەکانی ھێڵی ئاسنی ئەورووپی بەرەو بوداپێست دەچن.[٦] دانووب ڕێڕەوێکی ئاویی گرینگ بووە و ئێستاش ھەر وایە، و ئەم ناوچەیە لە ناوەندی حەوزی کارپاتیاندا لەسەر یەکتربڕینی ڕێگاکانی بازرگانی ھەڵکەوتووە.[٩] بوداپێست یەکێکە لە تەنھا سێ پایتەختی جیھان کە خاوەنی کانیی ئاوی گەرمە (ئەوانی تر ڕێیکیاڤیک لە ئایسلەندا و سۆفیا لە بولگاریان). نزیکەی ١٢٥ کانی، ڕۆژانە ٧٠ million litre (١٨ million US gallon) ئاوی گەرم بەرھەم دەھێنن، کە پلەی گەرمییەکەیان تا ٥٨ پلەی سەدی دەگات. باس لەوە دەکرێت کە ھەندێک لەم ئاوانە کاریگەریی دەرمانییان ھەیە بەھۆی بەرزیی پێکھاتە کانزایییەکانیانەوە.[٦]
کەشوھەوا
[دەستکاری]بوداپێست خاوەنی کەشوھەوایەکی ڕاگوزەرە لە نێوان کەشوھەوای ئاوێتەی شێدار (کوپێن: «Cfa»، تریوارتا: «Doak»)، و کەشوھەوای کیشوەریی شێدار (کوپێن: «Dfa»، تریوارتا: «Dcao»)، لەگەڵ ھاوینی گەرم بۆ زۆر گەرم و زستانی سارد.[١٠] زستان (تشرینی دووەم تا سەرەتای ئازار) دەکرێت سارد بێت و شارەکە تیشکی خۆری کەم بەر دەکەوێت. بەفربارین لە زۆربەی ساڵەکاندا تا ڕادەیەک زۆرە، و پلەکانی گەرمیی شەوانە بۆ −١٠ °C (١٤ °ف) لە نێوان ناوەڕاستی کانوونی یەکەم و ناوەڕاستی شوباتدا نامۆ نین. مانگەکانی بەھار (ئازار و نیسان) گۆڕانکاریی جۆراوجۆر بەخۆیانەوە دەبینن، لەگەڵ زیادبوونی خێرای تێکڕای پلەی گەرمی. کەشوھەوا لە کۆتایی ئازار و لە نیساندا زۆربەی کات لە ماوەی ڕۆژدا زۆر خۆشە و شەوانەش فێنکە. ھاوینی درێژی بوداپێست – کە لە ئایارەوە تا ناوەڕاستی ئەیلوول دەخایەنێت – گەرم یان زۆر گەرمە. بارانی بەخوڕی لەناکاویش ڕوو دەدات، بەتایبەتی لە ئایار و حوزەیراندا. پاییز لە بوداپێست (ناوەڕاستی ئەیلوول تا کۆتایی تشرینی یەکەم) بە بارانی کەم و ڕۆژانی خۆرەتاوی درێژ لەگەڵ پلەی گەرمیی مامناوەند دەناسرێتەوە. پلەکانی گەرمی زۆربەی کات لە کۆتایی تشرینی یەکەم یان سەرەتای تشرینی دووەمدا لەناکاو سارد دەبن.
تێکڕای بارانبارینی ساڵانە لە بوداپێست نزیکەی ٥٨٦ mm (٢٣٫١ in) دەبێت. بە تێکڕا، ساڵانە ٨٤ ڕۆژ باران دەبارێت و ١٩٨٨ کاتژمێر تیشکی خۆر (لە کۆی ٤٣٨٣ کاتژمێری گونجاو) ھەیە.[١١][١٢][١٣] شارەکە لە ڕووی ناوچەی بەرگەگرتنەوە لەسەر سنووری نێوان ناوچەی ٦ و ناوچەی ٧ دەکەوێت.[١٤][١٥]
| زانیاریی کەشوھەوا بۆ «بوداپێست، ١٩٩١–٢٠٢٠، (توندەکانی ١٨٧٠–ئێستا)» | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| مانگی زایینی | ١ | ٢ | ٣ | ٤ | ٥ | ٦ | ٧ | ٨ | ٩ | ١٠ | ١١ | ١٢ | ساڵ |
| بەرزترین پلەی تۆمارکراو | ١٨٫١ (٦٥) |
٢٠٫٦ (٦٩) |
٢٦٫١ (٧٩) |
٣٢٫٠ (٩٠) |
٣٤٫٠ (٩٣) |
٣٩٫٥ (١٠٣) |
٤٠٫٧ (١٠٥) |
٤٠٫٠ (١٠٤) |
٣٧٫٦ (١٠٠) |
٣٠٫٨ (٨٧) |
٢٣٫٤ (٧٤) |
١٩٫٣ (٦٧) |
٤٠٫٧ (١٠٥) |
| نێونجی بەرزترین پلە | ٣٫٠ (٣٧) |
٥٫٨ (٤٢) |
١١٫٣ (٥٢) |
١٧٫٩ (٦٤) |
٢٢٫٦ (٧٣) |
٢٦٫٢ (٧٩) |
٢٨٫١ (٨٣) |
٢٨٫٠ (٨٢) |
٢٢٫٥ (٧٣) |
١٦٫٤ (٦٢) |
٩٫٤ (٤٩) |
٣٫٥ (٣٨) |
١٦٫٢٣ (٦١٫٢) |
| نێونجی ڕۆژانە | ٠٫٠ (٣٢) |
٢٫٠ (٣٦) |
٦٫٦ (٤٤) |
١٢٫٤ (٥٤) |
١٦٫٩ (٦٢) |
٢٠٫٧ (٦٩) |
٢٢٫٥ (٧٣) |
٢٢٫٣ (٧٢) |
١٦٫٩ (٦٢) |
١١٫٣ (٥٢) |
٥٫٩ (٤٣) |
٠٫٨ (٣٣) |
١١٫٥٣ (٥٢٫٧) |
| نێونجی کەمترین پلە | −٢٫٥ (٢٨) |
−١٫٣ (٣٠) |
٢٫٣ (٣٦) |
٧٫١ (٤٥) |
١١٫٦ (٥٣) |
١٥٫٢ (٥٩) |
١٦٫٧ (٦٢) |
١٦٫٦ (٦٢) |
١٢٫٢ (٥٤) |
٧٫٢ (٤٥) |
٣٫١ (٣٨) |
−١٫٤ (٢٩) |
٧٫٢٣ (٤٥٫١) |
| کەمترین پلەی تۆمارکراو | −٢٧٫١ (−١٧) |
−٢٥٫٠ (−١٣) |
−١٥٫٥ (٤) |
−٧٫٢ (١٩) |
−٣٫٣ (٢٦) |
٠٫٥ (٣٣) |
٤٫٠ (٣٩) |
٥٫٠ (٤١) |
−٣٫١ (٢٦) |
−٩٫٥ (١٥) |
−١٦٫٤ (٢) |
−٢٢٫٠ (−٨) |
−٢٧٫١ (−١٧) |
| نێونجی بارین میلیمەتر | ٣١ (١٫٢٢) |
٣٣ (١٫٣) |
٣٢ (١٫٢٦) |
٣٦ (١٫٤٢) |
٦٧ (٢٫٦٤) |
٦٦ (٢٫٦) |
٧٥ (٢٫٩٥) |
٦١ (٢٫٤) |
٥٢ (٢٫٠٥) |
٤٥ (١٫٧٧) |
٤٨ (١٫٨٩) |
٤٠ (١٫٥٧) |
٥٨٦ (٢٣٫٠٧) |
| نێونجی ژمارەی ڕۆژەکانی بارین (≥ ١.٠ mm) | ٦ | ٦ | ٥٫٧ | ٥٫٧ | ٨ | ٦٫٦ | ٦٫٤ | ٥٫٦ | ٥٫٦ | ٦٫٧ | ٧٫١ | ٦٫٨ | ٧٦٫٢ |
| نێونجی شێی ڕێژەیی (٪) | ٧٩ | ٧٤ | ٦٦ | ٥٩ | ٦١ | ٦١ | ٥٩ | ٦١ | ٦٧ | ٧٢ | ٧٨ | ٨٠ | ٦٨٫١ |
| نێونجی مانگانەی سەعاتەکانی ھەتاوی بوون | ٥٣٫٨ | ٨٣٫٤ | ١٣٣٫٤ | ١٧٩٫٥ | ٢٣٣٫٨ | ٢٥٠٫٦ | ٢٧٩٫٤ | ٢٥٣٫٨ | ١٩٥٫٧ | ١٥٠٫٧ | ٦٥٫١ | ٤٩٫٢ | ١٬٩٢٨٫٤ |
| سەرچاوەی یەکەم: خزمەتگوزاریی کەشناسیی مەجارستان (پلەی گەرمی-بارانبارین)[١٦][١٧] (ئەوپەڕەکان)[١٨] | |||||||||||||
| سەرچاوەی دووەم: NCEI(ڕۆژانی بارانبارین[١٩])(شێ، خاڵی شەونم و خۆر ١٩٦١–١٩٩٠[٢٠])
ئەتڵەسی کەشوھەوا (UV)[٢١] | |||||||||||||
وەرزش
[دەستکاری]
بوداپێست لە ڕابردوودا میوانداریی چەندین ڕووداوی وەرزشیی جیھانیی کردووە، لەوانە پاڵەوانێتیی جیھانیی ١٩٩٤ بۆ ڕاکردنی کێڵگەیی ئای ئەی ئەی ئێف، پاڵەوانێتیی جیھانیی ١٩٩٧ بۆ بۆکسێنی ئاماتۆر، پاڵەوانێتیی جیھانیی ٢٠٠٠ بۆ شمشێربازی، پاڵەوانێتیی جیھانیی ٢٠٠١ بۆ خلیسکانی سەر بەفری خێرا، پاڵەوانێتیی جیھانیی باندی ٢٠٠٤، یارییەکانی جیھانیی نێوان زانکۆکان ٢٠٠٨، پاڵەوانێتیی جیھانیی ٢٠٠٨ بۆ پێنجینەی مۆدێرن، خولی پاڵەوانێتیی جیھانیی ٢٠١٠ی ئای تی یوو، ٢٠١١ پاڵەوانێتیی جیھانیی ئای ئای ئێچ ئێف، پاڵەوانێتیی ٢٠١٢ی ئەورووپا بۆ خلیسکانی سەر بەفری خێرا، پاڵەوانێتیی جیھانیی ٢٠١٣ بۆ شمشێربازی، پاڵەوانێتیی جیھانیی ٢٠١٣ بۆ زۆرانبازی، ٢٠١٤ پاڵەوانێتیی جیھانیی ماستەرز بۆ گۆڕەپان و مەیدان، پاڵەوانێتیی جیھانیی ٢٠١٧ بۆ وەرزشە ئاوییەکان، و پاڵەوانێتیی جیھانیی ٢٠١٧ بۆ جودۆ، تەنھا لە دوو دەیەی ڕابردوودا. جگە لەمانە، بوداپێست ماڵی چەندین پاڵەوانێتیی سەر ئاستی ئەورووپا بووە، وەک پاڵەوانێتیی ٢٠٠٦ی ئەورووپا بۆ وەرزشە ئاوییەکان، پاڵەوانێتیی ٢٠١٠ی ئەورووپا بۆ وەرزشە ئاوییەکان، پاڵەوانێتیی فوتساڵی ٢٠١٠ی یووفا، پاڵەوانێتیی ٢٠١٣ی ئەورووپا بۆ جودۆ، پاڵەوانێتیی ٢٠١٣ی ئەورووپا بۆ کاراتێ و میوانداری پاڵەوانێتیی جیھانیی ٢٠٢٣ بۆ گۆڕەپان و مەیدان و ٤ یاری لە یۆرۆی ٢٠٢٠ی یووفا بووە، کە لە یاریگای نوێی فرەمەبەستی ٦٧،٢١٥ کورسیی یاریگای پوشکاش فێرێنک بەڕێوەچوو.
لە ساڵی ٢٠١٥دا، ئەنجومەنی لیژنەی ئۆڵۆمپیی مەجارستان و ئەنجومەنی بوداپێست بڕیاریان دا خۆیان بپاڵێون بۆ ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٤. بوداپێست چەندین جار لە پاڵاوتن بۆ میواندارییکردنی یارییەکان دۆڕاوە، لە ساڵانی ١٩١٦، ١٩٢٠، ١٩٣٦، ١٩٤٤، و ١٩٦٠ بە ڕیزبەندی بەرامبەر بە بەرلین، ئانتوێرپ، لەندەن، و ڕۆما.[٢٢][٢٣] پەرلەمانی مەجارستانیش دەنگی دا بۆ پشتگیریکردنی داواکارییەکە لە ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠١٦، دواتر ئەنجومەنی شاری بوداپێست پێڕستی شوێنەکانی پەسەند کرد و بوداپێست بوو بە پاڵێوراوێکی فەرمی بۆ یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەی ٢٠٢٤. بەڵام دواتر داواکارییەکەیان کێشایەوە.
چەندین براوە و خاوەن مەدالیای ئۆڵۆمپیاد، جیھان و پاڵەوانێتیی ئەورووپا لە شارەکەدا نیشتەجێن، ئەمەش لە ئەنجامی پلەی ٨ەمی مەجارستان دێت لە نێوان ھەموو نەتەوەکانی جیھاندا لە خشتەی مەدالیاکانی یارییەکانی ئۆڵۆمپیاد لە مێژوودا.
_2023.jpg)
مەجارییەکان ھەمیشە خەڵکێکی خولیای وەرزش بوون: لە ماوەی مێژووی یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی ھاوینەدا، مەجارییەکان ٤٧٦ مەدالیایان ھێناوەتەوە، کە ١٦٧ دانەیان زێڕن. ئەو چالاکییە سەرەکییانەی کە مەجارییەکان تێیدا سەرکەوتوو بوون بریتین لە شمشێربازی، مەلەوانی، پۆلۆی ئاو، کایاک و کانوو، زۆرانبازی و وەرزشەکانی گۆڕەپان و مەیدان. جگە لە وەرزشە کلاسیکییەکان، وەرزشە نوێباوە کات بەسەربردنەکانی وەک بۆڵینگ، پۆڵ بیلیارد، دارتس، گۆکارتینگ، وەیکبۆردینگ و سکواش لە بوداپێست زۆر باون، و وەرزشە مەترسیدارەکانیش خەریکە جێگەی خۆیان دەگرن. جگە لەوەش، ماراسۆنی بوداپێست و نیوە ماراسۆنی بوداپێست ساڵانە چەندین کەس بۆ لای خۆیان ڕادەکێشن. گەورەترین یاریگای تۆپی پێی شارەکە بە ناوی فێرێنک پوشکاش کراوە، کە وەک گۆڵکاری یەکەمی سەدەی ٢٠ەم ناسراوە و خەڵاتی پوشکاشی فیفا بە ناوی ئەوەوە ناونراوە.[٢٤]
یەکێک لە باوترین وەرزشەکانی بوداپێست تۆپی پێیە و چەندین یانەی تۆپی پێی خولی مەجارستانی تێدایە، لەوانە لە ئاستی باڵای خولی نەمزەتی باینۆکشاگ یەکەم، وەک فێرێنکڤارۆشی تی سی (٣٢ نازناوی خولی مەجارستان)، یانەی تۆپی پێی ئێم تی کەی بوداپێست (٢٣ نازناو)، یانەی تۆپی پێی ئۆیپێشت (٢٠ نازناو)، یانەی تۆپی پێی بوداپێست ھۆنڤێد (١٤ نازناو)، ڤاشاش ئێس سی (٦ نازناو)، چێپێل ئێس سی (٤ نازناو)، بوداپێستی تی سی (٢ نازناو).
خەڵاتی گەورەی مەجارستان لە فۆرموولا وەن لە ھۆنگارۆرینگ تەنھا لە دەرەوەی شارەکە بەڕێوەدەچێت، کە خولێکە مۆڵەتی جۆری ١ی ئێف ئای ئەی ھەیە.[٢٥] لە ساڵی ١٩٨٦ەوە، پێشبڕکێکە خولێکی پاڵەوانێتیی جیھانیی فۆرموولا وەن بووە. لە خەڵاتی گەورەی مەجارستانی ٢٠١٣دا، پشتڕاستکرایەوە کە مەجارستان تا ساڵی ٢٠٢١ بەردەوام دەبێت لە میوانداریکردنی پێشبڕکێی فۆرموولا ١.[٢٦] ڕێڕەوەکە بۆ یەکەمجار لە سەرەتای ساڵی ٢٠١٦دا بە تەواوی نۆژەنکرایەوە، و ڕای گەیاند کە ڕێککەوتنی خەڵاتی گەورە بۆ پێنج ساڵی دیکە درێژکراوەتەوە، تا ساڵی ٢٠٢٦.[٢٧]
بوداپێست ماڵی دوو یاریگای چوار ئەستێرەی یووفایە: پوشکاش ئارێنا، گرووپاما ئارێنا، و دوو یاریگای سێ ئەستێرەی یووفا: یاریگای ھیدێگکوتی ناندۆر و بۆژیک ئارێنا (ئێستا لە ژێر نۆژەنکردنەوەدایە بۆ بەرزکردنەوەی بۆ پۆلی چوار ئەستێرەی یووفا).[٢٨][٢٩][٣٠][٣١]
بوداپێست دەبێتە شوێنی بارەگای جیھانی وەرزشە ئاوییەکان دوای گواستنەوەی لە لۆزانەوە تا کاتی پاڵەوانێتیی جیھانیی ٢٠٢٧ بۆ وەرزشە ئاوییەکان.[٣٢]
سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ↑ Hungary economic report | Hungary economy | Hungary history & culture
- ↑ GaWC - The World According to GaWC 2018 2020-08-10 لە وەیبەک مەشین ئەرشیڤ کراوە.
- ↑ «Budapest». Google Maps. لە ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ ھێنراوە.
- 1 2 ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگی نادروستی
<ref>؛ ھیچ دەقێک بۆ ژێدەری "Encarta" نەدراوە - ↑ Péter، Laszlo (21 November 2013). «Budapest». Encyclopædia Britannica. لە 4 December 2014 ھێنراوە.
{{cite encyclopedia}}: نرخەکانی ڕێکەوت بپشکنە لە:|access-date=و|date=(یارمەتی) - 1 2 3 «General information – Geography». Budapest.com. لە ڕەسەنەکە لە ٦ی شوباتی ٢٠١٦ ئەرشیڤ کراوە. لە ٦ی تەممووزی ٢٠١٧ ھێنراوە.
- ↑ «Geography of Budapest». Budapest Tourist Info. لە ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ ھێنراوە.
- ↑ «Protected Landscape Area of Buda». Duna-Ipoly National Park Directorate. لە ٦ی تەممووزی ٢٠١٧ ھێنراوە.
- ↑ «Geography of Budapest». Budapest Pocket Guide. لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە لە ١٤ی شوباتی ٢٠١٥. لە ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ ھێنراوە.
{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: unfit URL (بەستەر) - ↑ «Table 1 Overview of the Köppen-Geiger climate classes including the defining criteria». Nature: Scientific Data (بە ئینگلیزی).
- ↑ «Budapest». Encyclopædia Britannica. 11 September 2014. لە 11 September 2014 ھێنراوە.
{{cite encyclopedia}}: نرخەکانی ڕێکەوت بپشکنە لە:|access-date=و|date=(یارمەتی) - ↑ «Climate Budapest – Hungary». Climatedata.eu. لە ڕەسەنەکە لە ٣ی ئایاری ٢٠١٥ ئەرشیڤ کراوە. لە ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ ھێنراوە.
- ↑ «Sunshine & Daylight Hours in Budapest, Hungary». climatemps.com. لە ڕەسەنەکە لە ٢٢ی شوباتی ٢٠١٥ ئەرشیڤ کراوە. لە ٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ ھێنراوە.
- ↑ «Hardiness zone – Gardenology.org – Plant Encyclopedia and Gardening wiki». Gardenology.org. لە ڕەسەنەکە لە ٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ ئەرشیڤ کراوە. لە ١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ ھێنراوە.
- ↑ «Europa Hardiness zone map». Backyardgardener.com. لە ١٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٢ ھێنراوە.
- ↑ «Budapest éghajlati jellemzői» (بە Hungarian). Hungarian Meteorological Service. لە ٢٥ی نیسانی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر) - ↑ «Havi adatok - Adatok - met.hu». ١٣ی شوباتی ٢٠٢٢.
- ↑ «Temperature extremes - Budapest». met.hu (بە Hungarian). Hungarian meteorological service. لە ٢٥ی نیسانی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
{{cite web}}: ڕاگرتنی شێوازی سەرچاوەی ١: زمانی نەناسراو (بەستەر) - ↑ «World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020: Budapest-Belterulet». ncei.noaa.gov. National Oceanic and Atmosoheric Administration. لە ڕەسەنەکە (CSV) لە ٢٥ی نیسانی ٢٠٢٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٥ی نیسانی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
- ↑ «World Meteorological Organization Climate Normals for 1961-1990: Budapest-KMI». ncei.noaa.gov. National Oceanic and Atmosoheric Administration. لە ڕەسەنەکە (TXT) لە ١٤ی شوباتی ٢٠٢٤ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٥ی نیسانی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
- ↑ «Budapest, Hungary – Detailed climate information and monthly weather forecast». Weather Atlas. Yu Media Group. لە ڕەسەنەکە لە ١٧ی شوباتی ٢٠٢٣ ئەرشیڤ کراوە. لە ٣ی تەممووزی ٢٠١٩ ھێنراوە.
- ↑ «A MOB közgyűlése támogatja a budapesti olympic» (بە هەنگاری). Hungarian Olympic Committee (MOB). ١٠ی حوزەیرانی ٢٠١٥. لە ڕەسەنەکە لە ٤ی تەممووزی ٢٠١٥ ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١٥ ھێنراوە.
- ↑ Tenczer Gábor (٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١٥). «A Olympics» (بە هەنگاری). Index. لە ٢٣ی حوزەیرانی ٢٠١٥ ھێنراوە.
- ↑ «FIFA introduces new FIFA Puskás Award to honour the "goal of the year"» (ھەواڵ). FIFA. لە ڕەسەنەکە لە 29 August 2011 ئەرشیڤ کراوە. لە 15 September 2011 ھێنراوە.
{{cite press release}}: نرخەکانی ڕێکەوت بپشکنە لە:|access-date=و|archive-date=(یارمەتی) - ↑ «List of FIA Licensed Circuits» (PDF). Fédération Internationale de l'Automobile. ٦ی شوباتی ٢٠١٥. لە ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە (PDF). لە ٢٨ی ئایاری ٢٠١٥ ھێنراوە.
- ↑ «Hungarian Grand Prix deal extended until 2021». GP Today. لە ٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥ ھێنراوە.
- ↑ «Aszfaltavató a Hungaroringen» (بە هەنگاری). Hungaroring. ١٤ی نیسانی ٢٠١٦. لە ١٥ی نیسانی ٢٠١٦ ھێنراوە.
A Magyar Nagydíj szerződését újabb öt évvel meghosszabbítottuk, ami azt jelenti, hogy a futamunknak 2026-ig helye van a Formula–1-es versenynaptárban." Translates as "We have extended the Hungarian Grand Prix's contract for a further 5 years, which means that our race has a place on the F1 calendar until 2026.
- ↑ «Puskas Arena - References - TOA Electronics». www.toa.co.uk (بە ئینگلیزی). لە ٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
- ↑ «Groupama Arena (FTC Stadium)». Óbuda Group (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). ٢٠١٤. لە ٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
- ↑ «Bozsik Stadium». Óbuda Group (بە ئینگلیزیی ئەمەریکایی). ٢٠٢١. لە ٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
- ↑ «Az MTK Budapest Labdarúgó Zrt. hivatalos honlapja». www.mtkbudapest.hu (بە ئینگلیزی). لە ٢٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ ھێنراوە.
- ↑ «World Aquatics advances Budapest transition with historic opening of interim office». World Aquatics. ١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٤. لە ٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ ھێنراوە.
