Eksters

eksters
In ekster (Pica pica).
Taksonomy
ryk:	dieren (Animalia)
stamme:	rêchstringdieren (Chordata)
ûnderstamme:	wringedieren (Vertebrata)
klasse:	fûgels (Aves)
ûnderklasse:	moderne fûgels (Neornithes)
tuskenklasse:	nijkakigen (Neognathae)
boppeskift:	nije fûgels (Neoaves)
sûnder rang:	mosk- en pappegaai-eftigen    (Psittacopasserae)
skift:	moskeftigen (Passeriformes)
sûnder rang:	sjongfûgeleftigen (Eupasseres)
ûnderskift:	sjongfûgels (Passeri)
sûnder rang:	echte sjongfûgels (Euoscines)
tuskenskift:	krie-eftigen (Corvides)
boppefamylje:	echte krie-eftigen (Corvoidea)
famylje:	kriefûgels (Corvidae)
ûnderfamylje:	echte kriefûgels (Corvinae)
skaai:	eksters (Pica)
Brisson, 1760
Ferspriedingsgebiet
De fersprieding fan 'e ûnderskate soarten eksters.      de Amerikaanske ekster (P. hudsonia)      de Asirekster (P. asirensis)      de Easterske ekster (P. serica)      de (gewoane) ekster (P. pica)      de gielsnaffelekster (P. nuttalli)      de Magrebekster (P. mauritanica)      de swartstútekster (P. bottanensis)

De eksters (wittenskiplike namme: Pica) foarmje in skaai fan 'e klasse fan 'e fûgels (Aves), it skift fan 'e moskeftigen (Passeriformes), it ûnderskift fan 'e sjongfûgels (Passeri), it tuskenskift fan 'e krie-eftigen (Corvides), de boppefamylje fan 'e echte krie-eftigen (Corvoidea), de famylje fan 'e kriefûgels (Corvidae) en de ûnderfamylje fan 'e echte kriefûgels (Corvinae). Ta dizze kloft hearre 7 ûnderskate soarten, wêrfan't de (gewoane) ekster (Pica pica), dy't yn Fryslân ek rûnom foarkomt, fierwei de bekendste is.

Taksonomy

De eksters waarden as taksonomysk skaai yn 1760 yntrodusearre troch de Frânske soölooch Mathurin Jacques Brisson. De wittenskiplike namme fan it skaai waard troch dyselde troch tautonymy ûntliend oan it soartspesifike diel fan 'e oarspronklike wittenskiplike namme fan 'e ekster, dy't de typesoarte fan it nije skaai waard. De ekster hie nammentlik twa jier earder fan 'e Sweedske biolooch en taksonoom Carolus Linnaeus de wittenskiplike namme Corvus pica krigen. Pica is it Latynske wurd foar "ekster".

In swartstútekster (Pica bottanensis) út 'e eastlike Himalaya.

Foarhinne waard tocht dat de eksters nau besibbe wiene oan 'e kitta's (Cissa) en de langsturtkitta's (Urocissa) út Aazje (dy't dêrom yn it Ingelsk bekend steane as de griene, resp. blauwe eksters). Mar út genetysk ûndersyk hat bliken dien dat de neiste sibben fan 'e eksters eins de krieën (Corvus) binne.

Fan 'e sân soarten eksters komme der twa foar yn Noard-Amearika, wylst de oare fiif soarten lânseigen binne yn Jeraazje en Noard-Afrika. De beide Amerikaanske soarten ferskille dúdlik op it mêd fan uterlik, mar de Jeraziatyske soarten lykje tige opinoar. Earder mienden ornitologen dêrom dat der mar trije soarten eksters bestiene: twa yn Noard-Amearika en ien yn 'e Alde Wrâld. In analyze fan 'e molekulêre fylogeny fan it skaai brocht lykwols yn 2018 oan it ljocht dat de Jeraziatyske of gewoane ekster eins útinoarfoel yn fiif ûnderskate soarten: ien yn Jeropa en grutte dielen fan Aazje, ien yn Noard-Afrika, ien yn Araabje en twa yn East-Aazje. Dy waarden foarhinne as ûndersoarten beskôge.

Uterlike skaaimerken

Eksters binne middelgrutte fûgels mei in swartbûnt fearrekleed dêr't in blauwige of by in beskate ljochtfal in grienige glâns oerhinne leit. De snaffel is skerp en de poaten binne sterk. De wjukken binne frij grut yn ferhâlding ta it lichem, sadat dizze fûgels goed fleane kinne. De sûnder útsûndering swarte sturt is langer as de kop-romplingte.

Fokalisaasjes

Eksters hawwe in karakteristike fokalisaasje dy't klinkt as kch-kch-kch. Krekt as by oare kriefûgels wurdt dat oantsjut as krassen.

In gewoane ekster (Pica pica) út Jeraazje.

Libbenswize

Eksters binne stânfûgels dy't net trekke. Se hawwe in omnivoar dieet, dat bestiet út wringeleas dierte, lykas ynsekten, oare lidpoatigen en wjirms, en dêrnjonken lytse sûchdieren, de piken fan oare fûgelsoarten, beien en oare fruchten, sieden en ies. Ek binne se der net fiis fan om troch minsken efterlitten itensôffal te beplúzjen of foertafels yn tunen te plonderjen dêr't foer útstruid is foar lytsere sjongfûgels.

Eksters libje yn pearkes fan in mantsje en in wyfke. Se binne territoriaal. Har nêsten bouwe se heech yn beammen. De piken binne nêstbliuwers, dy't nei it útkommen fan 'e aaien noch wikenlang troch de âlden fersoarge wurde moatte.

Yntelliginsje

De kriefûgels (Corvidae), dêr't de eksters ta hearre, binne guon fan 'e yntelligintste fûgels dy't der binne, yn 'e mande mei de pappegaai-eftigen (Psittaciformes). Binnen de famylje fan 'e kriefûgels binne de eksters mooglik it yntelligintst fan allegearre, mei't de (gewoane) ekster (Pica pica) as earste fûgel de spegeltest trochstien hat, dy't it bestean fan selsbewustwêzen yn in soarte ûndersiket.

Soarten

In gielsnaffelekster (Pica nuttalli) út Kalifornje.

Libbene soarten

skaai eksters (Pica) Amerikaanske ekster (Pica hudsonia) Asirekster (Pica asirensis) Easterske ekster (Pica serica) ekster (Pica pica) gielsnaffelekster (Pica nuttalli) Magrebekster (Pica mauritanica) swartstútekster (Pica bottanensis)

Fossile soarten

Njonken de sân libbene soarten binne der ek noch twa fossile soarten eksters bekend, dy't yn 'e prehistoarje libbe hawwe. Dêrby giet it om:

• de foarekster (Pica praepica), út it Ier-Pleistoseen fan Bulgarije
• de Majorka-ekster (Pica mourerae), út it Plioseen oant it Pleistoseen fan Majorka

Boarnen, noaten en/as referinsjes:

Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: References, op dizze side. Commons Wikimedia Commons  Ofbylden dy't by dit ûnderwerp hearre, binne te finen yn de kategory Pica fan Wikimedia Commons.